ΑΠΑΝΤΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ: Σεπτεμβρίου 2026

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ

ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΜΑΡΤΥΡΑ ΜΑΜΑΝΤΑ

Έχω πλήρη επίγνωση του ύψους των εγκωμίων που επιβάλλει η εορταστική αυτή σύναξη· έχω, όμως, ταυτόχρονα επίγνωση και της δικής μου ανεπάρκειας και αδυναμίας να ανταποκριθώ σε αυτό. Γιατί η περίσταση απαιτεί να αρθρωθεί ένας λόγος αντάξιος των παρευρισκομένων, των προσδοκιών που έχουν εναποθέσει σε εμάς και, βέβαια, του ίδιου του θέματος. Καθώς σήμερα τελούμε με ιδιαίτερη λαμπρότητα τη μνήμη του μάρτυρα, κάθε νους είναι προσηλωμένος και κάθε ακοή προετοιμασμένη, προσδοκώντας να ειπωθεί κάτι αντάξιό του· και ο πόθος προς αυτόν είναι που οδηγεί ολόκληρο το εκκλησίασμα στη σύναξη. Γιατί τα ευγνώμονα παιδιά θέλουν τα εγκώμια των πατέρων τους να είναι αντάξια του μεγαλείου τους και δεν θα ανέχονταν το μεγαλείο εκείνων που εγκωμιάζονται να διακυβεύεται εξαιτίας της ανεπάρκειας του ομιλητή. Έτσι, όσο μεγαλύτερος είναι ο ζήλος των ακροατών, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ευθύνη του ομιλητή.

Τι θα κάνουμε λοιπόν; Και πώς θα ικανοποιήσουμε τις προσδοκίες σας, χωρίς συγχρόνως κι εμείς να φύγουμε χωρίς να έχουμε προσφέρει τίποτε σε όσους βρίσκονται εδώ; Θα παρακαλέσουμε, λοιπόν, τον καθένα να ανακαλέσει και να ανανεώσει στον νου του όσα είχε ήδη στη μνήμη του όταν ήλθε, να τραφεί από τα δικά του πνευματικά αποθέματα και, βρίσκοντας χαρά στα εφόδια που ήδη διαθέτει, να αναχωρήσει. Θυμηθείτε, σας παρακαλώ, τον μάρτυρα, όσοι δεχθήκατε τη βοήθειά του μέσα από όνειρα· όσοι, όταν βρεθήκατε σε αυτόν εδώ τον τόπο, τον είχατε συμπαραστάτη στην προσευχή σας· όσοι, όταν επικαλεστήκατε το όνομά του, νιώσατε έμπρακτα την παρουσία και τη βοήθειά του· θυμηθείτε πόσους οδοιπόρους επανέφερε στον δρόμο τους, πόσους θεράπευσε από ασθένειες, σε πόσους επέστρεψε παιδιά που είχαν ήδη πεθάνει και σε πόσους χάρισε περισσότερα χρόνια ζωής. Συγκεντρώστε, λοιπόν, όλες αυτές τις εμπειρίες και συνθέστε όλοι μαζί, με τη συνεισφορά του καθενός, το εγκώμιο του μάρτυρα. Μοιραστείτε μεταξύ σας όσα γνωρίζει ο καθένας· κι εκείνο που κάποιος δεν γνωρίζει, ας το μαθαίνει από αυτόν που το γνωρίζει. Και έτσι, αφού με την κοινή συνεισφορά σας παραθέσετε ο ένας στον άλλο ένα κοινό πνευματικό γεύμα, δείξτε επιείκεια και στη δική μας αδυναμία.

Γιατί το αληθινό εγκώμιο ενός μάρτυρα είναι ο πλούτος των πνευματικών του χαρισμάτων. Γιατί δεν μπορούμε να τον εγκωμιάσουμε σύμφωνα με τους καθιερωμένους κανόνες των κοσμικών εγκωμίων, ούτε να προβάλουμε επιφανείς πατέρες και ένδοξους προγόνους. Γιατί δεν αρμόζει σε εκείνον που διακρίνεται χάρη στη δική του αρετή, να στολίζεται με ξένα στολίδια. Γιατί η αναφορά σε τέτοια στοιχεία αποτελεί απλώς καθιερωμένη συνήθεια των εγκωμίων. Γιατί η αλήθεια απαιτεί το εγκώμιο του καθενός να στηρίζεται σε όσα αποτελούν δική του αξία. Γιατί ένα άλογο δεν γίνεται γρήγορο μόνο και μόνο επειδή ο πατέρας του διακρινόταν στο τρέξιμο· ούτε αποτελεί έπαινο για ένα σκυλί το ότι κατάγεται από πολύ γρήγορους προγόνους. Αλλά, όπως η αξία κάθε ζώου κρίνεται από τα δικά του γνωρίσματα, έτσι και ο αληθινός έπαινος ενός ανθρώπου θεμελιώνεται στα δικά του έργα και κατορθώματα. Τι σχέση έχει με το παιδί η δόξα του πατέρα; Έτσι και ο μάρτυρας δεν άντλησε τη δόξα του από άλλους· αντίθετα, ο ίδιος άφησε αναμμένο για τις επόμενες γενιές έναν φωτεινό λύχνο δόξας.

Οι άλλοι αντλούν τη δόξα τους από τον Μάμαντα· ο Μάμας, όμως, δεν την αντλεί από κανέναν άλλον. Όσοι διδάχθηκαν από αυτόν την ευσέβεια και έγιναν πνευματικά του παιδιά, ας έχουν εκείνον για καύχημά τους. Γιατί από τον ίδιο αναβλύζει άφθονη η αρετή. Δεν μοιάζει με χείμαρρο που αντλεί το μεγαλείο του από νερά που συρρέουν από αλλού· είναι πηγή που αναβλύζει από τα ίδια της τα βάθη όλη της την ομορφιά. Ας θαυμάσουμε τον άνδρα που δεν στολίζεται με ξένο στολισμό, αλλά λαμπρύνεται με τον δικό του. Βλέπεις τους πλούσιους και επιφανείς ιπποτρόφους; Βλέπεις τα λαμπρά μνημεία τους; Κι όμως, δεν είναι παρά πέτρες που οι περαστικοί προσπερνούν. Για τη μνήμη, όμως, του μάρτυρα ολόκληρη η περιοχή βρίσκεται σε κίνηση και ολόκληρη η πόλη έχει μεταμορφωθεί για την εορτή. Ούτε οι ίδιοι οι συγγενείς προστρέχουν στους τάφους των προγόνων τους· όλοι, όμως, συρρέουν στον ιερό τόπο όπου τιμάται ο μάρτυρας. Αυτόν αποκαλούν πατέρα, γιατί τους οδηγεί στην αλήθεια, και όχι εκείνους από τους οποίους έλαβαν τη σωματική τους ύπαρξη. Βλέπεις λοιπόν πως εκείνο που τιμάται είναι η αρετή και όχι ο πλούτος;

Έτσι η Εκκλησία, τιμώντας εκείνους που προηγήθηκαν, παρακινεί τους σημερινούς πιστούς να ακολουθήσουν το παράδειγμά τους. «Μην αγωνίζεσαι», λέει, «για να αποκτήσεις πλούτο, ούτε για τη σοφία αυτού του κόσμου που καταργείται [ πρβ. Α΄Κορ. 2,6: «Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις, σοφίαν δὲ οὐ τοῦ αἰῶνος τούτου οὐδὲ τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου, τῶν καταργουμένων (:Στους ώριμους και προοδευμένους πνευματικά ανθρώπους διδάσκουμε και σοφία· αλλά όχι την σοφία των ανθρώπων που έχουν τα φρονήματα της αμαρτωλής αυτής εποχής, ούτε την σοφία των αρχόντων του κόσμου αυτού, οι οποίοι έχουν προσωρινή εξουσία και θα εκμηδενισθεί μια ημέρα η δύναμη τους)»] ούτε για τη δόξα που γρήγορα σβήνει· όλα αυτά χάνονται μαζί με την επίγεια ζωή. Αγωνίσου, αντίθετα, να γίνεις εργάτης της ευσέβειας. Γιατί η ευσέβεια είναι αυτή που θα σε οδηγήσει στον ουρανό και θα διατηρήσει αθάνατη τη μνήμη σου και αιώνια τη δόξα σου ανάμεσα στους ανθρώπους».

Επομένως, όποιος τιμά τη μνήμη του ποιμένα, ας μην έχει τον πλούτο ως αντικείμενο θαυμασμού. Γιατί συγκεντρωθήκαμε για να εγκωμιάσουμε έναν άνθρωπο που δεν ήταν πλούσιος· φεύγοντας, λοιπόν, από εδώ, μην θαυμάζεις τον πλούτο, αλλά τη φτώχεια που συνδυάζεται με την ευσέβεια. Το επάγγελμα του βοσκού δεν θεωρείται ούτε σπουδαίο, ούτε ιδιαίτερα απαιτητικό σε γνώσεις. Δεν θα έλεγες άραγε, πάνω στον θυμό σου, σε εκείνον που σε εξόργισε, θέλοντας να τον προσβάλεις: «Βοσκός είσαι;». Ένας βοσκός, ένας ποιμένας, δεν έχει τίποτε περισσότερο από όσα χρειάζεται για την καθημερινή του τροφή· με το ταγάρι κρεμασμένο στον ώμο, τη ράβδο στο χέρι και τα απαραίτητα εφόδια για την ημέρα, δεν έχει καμιά έγνοια για την αυριανή. Εχθρός των άγριων θηρίων και σύντροφος των πιο ήμερων ζώων, μένει μακριά από αγορές και δικαστήρια· δεν γνωρίζει συκοφάντες, εμπορικές συναλλαγές, ούτε πλούτο. Δεν έχει δική του στέγη, αλλά ζει κάτω από την κοινή στέγη ολόκληρου του κόσμου· και τη νύχτα σηκώνει το βλέμμα στον ουρανό και διαβάζει μέσα στα άστρα το θαυμαστό μεγαλείο του Δημιουργού. Ναι, ήταν ποιμένας. Ας μην ντρεπόμαστε να πούμε την αλήθεια. Ας μη μιμούμαστε τους θύραθεν μυθοπλάστες, ούτε να στολίζουμε την αλήθεια με όμορφα και περίτεχνα λόγια. Η αλήθεια στέκεται γυμνή· δεν χρειάζεται κανέναν να τη στηρίξει, γιατί φανερώνεται από μόνη της. Δεν χρειάζονται πολλά λόγια για να εξυψωθεί ό,τι φαίνεται ταπεινό· αντίθετα, έτσι θα το θαυμάσεις ακόμη περισσότερο μέσα από το εγκώμιο.

Ποιμένας και φτωχός· αυτά είναι για τον Χριστιανό τα αληθινά καυχήματα. Αν αναζητήσεις εκείνους που πρώτοι δίδαξαν τον δρόμο της ευσέβειας, θα βρεις ψαράδες και τελώνες· και ανάμεσα στους μαθητές τους, φτωχούς τεχνίτες. Δεν υπάρχει εδώ κανένας πλούσιος ούτε ίχνος κοσμικής δόξας· όλα αυτά παρέρχονται μαζί με τον κόσμο. Να λοιπόν ποιον τιμούμε σήμερα, για χάρη τίνος είμαστε όλοι χαρούμενοι και για χάρη τίνος ολόκληρη η ζωή μας έχει πάρει εορταστική όψη.

Τώρα, λοιπόν, που μιλήσαμε για τον ποιμένα, μην υποτιμάς αυτό το επάγγελμα. Άκουσες ότι ο πρώτος που ευαρέστησε τον Θεό, ο Άβελ, ήταν ποιμένας προβάτων [βλ. Γέν. 4,2: «Καὶ προσέθηκε τεκεῖν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν Ἄβελ. Καὶ ἐγένετο Ἄβελ ποιμὴν προβάτων(:Ο Άβελ έγινε βοσκός αιγοπροβάτων, ενώ ο Κάιν γεωργός, καλλιεργητής της γης)»· και Γέν. 4,4: «Καὶ Ἄβελ ἤνεγκεν καὶ αὐτὸς ἀπὸ τῶν πρωτοτόκων τῶν προβάτων αὐτοῦ καὶ ἀπὸ τῶν στεάτων αὐτῶν· καὶ ἐπεῖδεν ὁ Θεὸς ἐπὶ Ἄβελ καὶ ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ(: Και ο Άβελ πρόσφερε και αυτός θυσία στον Θεό· διάλεξε από τα πρωτότοκα πρόβατά του και μάλιστα από τα πιο παχιά και εύρωστα, τα καλύτερα. Και ο Θεός είδε ευνοϊκά και δέχθηκε την θυσία του Άβελ και τα δώρα της ευγνωμοσύνης του· επαίνεσε τη φιλόθεη διάθεσή του για την εκλεκτή προσφορά του)»].

Ποιος ακολούθησε το παράδειγμά του; Ο Μωυσής, ο μεγάλος νομοθέτης, που ξέφυγε από την επιβουλή του Φαραώ και απομακρύνθηκε από την ανθρώπινη κακία· στο όρος Χωρήβ, ενώ έβοσκε το ποίμνιό του, συνομιλούσε με τον Θεό [ Έξ. 3,1:«Μωυσῆς δὲ ἦν ποιμαίνων τὰ πρόβατα Ἰοθὸρ τοῦ γαμβροῦ αὐτοῦ τοῦ ἱερέως Μαδιάμ καὶ ἤγαγεν τὰ πρόβατα ὑπὸ τὴν ἔρημον καὶ ἦλθεν εἰς τὸ ὄρος Χωρήβ (: Ο Μωυσής, λοιπόν, έβοσκε τα πρόβατα του πεθερού του Ιοθόρ, του ιερέα της Μαδιάμ. Κάποτε οδήγησε τα πρόβατά του δυτικά, πέρα από την έρημο και έφθασε στο όρος Χωρήβ)»]. Δεν ήταν σε κάποιο δικαστήριο όταν είδε τον άγγελο στη βάτο· ήταν ποιμένας, όταν αξιώθηκε εκείνη την ουράνια συνομιλία [Έξ. 3,2–4 κ.ε.: «Ὤφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος Κυρίου ἐν πυρὶ φλογὸς ἐκ τοῦ βάτου, καὶ ὁρᾷ ὅτι ὁ βάτος καίεται πυρί, ὁ δὲ βάτος οὐ κατεκαίετο. Εἶπε δὲ Μωυσῆς· Παρελθὼν ὄψομαι τὸ ὅραμα τὸ μέγα τοῦτο, ὅτι οὐ κατακαίεται ὁ βάτος. Ὡς δὲ εἶδε Κύριος ὅτι προσάγει ἰδεῖν, ἐκάλεσεν αὐτὸν Κύριος ἐκ τοῦ βάτου λέγων· Μωυσῆ, Μωυσῆ. Ὁ δὲ εἶπε· Τί ἐστι;(: Εκεί στο βουνό τού εμφανίστηκε ένας άγγελος του Θεού. Και ο Μωυσής αισθάνθηκε την παρουσία του Κυρίου μέσα σε πύρινες φλόγες που έβγαιναν από το κέντρο μιας βάτου. Καθώς, όμως, παρατήρησε καλύτερα το θέαμα, είδε ότι η βάτος, ενώ είχε πάρει φωτιά και έβγαζε φλόγες, δεν καιγόταν να γίνει στάχτη. ‘’Αυτό είναι παράδοξο’’, σκέφτηκε ο Μωυσής. ‘’Ας πλησιάσω να δω καλύτερα αυτό το θαυμαστό θέαμα· πώς δεν καίγεται η βάτος;’’. Μόλις, όμως, ο Κύριος είδε τον Μωυσή να πλησιάζει για να δει το θαυμαστό φαινόμενο, του φώναξε μέσα από τη βάτο με το όνομά του: ‘’Μωυσή, Μωυσή!’’. Έκπληκτος τότε εκείνος απάντησε: ‘’Ορίστε! Τι συμβαίνει;’’)» κ.ε.].

Ποιος μετά τον Μωυσή; Ο πατριάρχης Ιακώβ, που μέσα στη ζωή του ως ποιμένα έδειξε την υπομονή του για χάρη της αλήθειας, αποτυπώνοντας έτσι σε μικρογραφία ολόκληρη τη ζωή του[βλ. Γέν. 30,31: «Εἶπε δὲ αὐτῷ Λάβαν· Τί σοι δώσω; Εἶπε δὲ Ἰακώβ· Οὐ δώσεις μοι οὐδέν· ἐὰν ποιήσῃς μοι τὸ ῥῆμα τοῦτο, πάλιν ποιμανῶ τὰ πρόβατά σου καί φυλάξω (:Και του είπε ο Λάβαν: “Τι θέλεις λοιπόν να σου δώσω;” Και ο Ιακώβ απάντησε: “Δεν θέλω να μου δώσεις τίποτε· αν, όμως, κάνεις για μένα αυτό που θα σου πω, εγώ θα εξακολουθήσω να ποιμαίνω και να φυλάω τα πρόβατά σου”)»].

Και ποιος κληρονόμησε αυτόν τον ζήλο; Ο Δαβίδ, που από ποιμένας έγινε βασιλιάς [Α΄ Βασ. 16,10–13: «Καὶ παρήγαγεν Ἰεσσαὶ τοὺς ἑπτὰ υἱοὺς αὐτοῦ ἐνώπιον Σαμουήλ· καὶ εἶπε Σαμουήλ· οὐκ ἐξελέξατο Κύριος ἐν τούτοις.Καὶ εἶπε Σαμουὴλ πρὸς Ἰεσσαί· Ἐκλελοίπασιν τὰ παιδάρια; καὶ εἶπεν· Ἔτι ὁ μικρὸς ἰδού, ποιμαίνει ἐν τῷ ποιμνίῳ. Καὶ εἶπε Σαμουὴλ πρὸς Ἰεσσαί· Ἀπόστειλον καὶ λάβε αὐτόν, ὅτι οὐ μὴ κατακλιθῶμεν ἕως τοῦ ἐλθεῖν αὐτὸν ἐνταῦθα. Καὶ ἀπέστειλε καὶ εἰσήγαγεν αὐτόν· καὶ οὗτος πυρράκης μετὰ κάλλους ὀφθαλμῶν καὶ ἀγαθὸς ὁράσει Κυρίῳ. Καὶ εἶπε Κύριος πρὸς Σαμουήλ· Ἀνάστα καὶ χρῖσον τὸν Δαυίδ, ὅτι οὗτός ἐστιν ἀγαθός. Καὶ ἔλαβε Σαμουὴλ τὸ κέρας τοῦ ἐλαίου καὶ ἔχρισεν αὐτὸν ἐν μέσῳ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ· καὶ ἐφήλατο πνεῦμα Κυρίου ἐπὶ Δαυὶδ ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ ἐπάνω (:Έφερε λοιπόν ο Ιεσσαί μπροστά στον Σαμουήλ έναν προς έναν τους επτά γιους του κι ο Σαμουήλ είπε: «Κανέναν από αυτούς δεν διάλεξε ο Κύριος». Τότε ο Σαμουήλ ρώτησε τον Ιεσσαί: «Τελειώσαμε με τα παιδιά σου; Μήπως έχεις και κανέναν άλλο γιο;» Και ο Ιεσσαί αποκρίθηκε: «Έχω ακόμη έναν, τον μικρότερο, που τώρα βόσκει τα πρόβατα». Τότε ο Σαμουήλ είπε στον Ιεσσαί: «Στείλε κάποιον και φέρ’ τον εδώ, διότι δεν πρόκειται να καθίσουμε για φαγητό μέχρι να έλθει κι αυτός». Έστειλε, λοιπόν, αμέσως ο Ιεσσαί κάποιον και τον έφερε μέσα στο σπίτι. Ο γιος αυτός του Ιεσσαί ήταν κοκκινωπός, με ωραία μάτια και ενάρετος ενώπιον του Κυρίου. Τότε είπε ο Κύριος στον Σαμουήλ: «Σήκω και χρίσε αυτόν, τον Δαβίδ, διότι είναι ενάρετος και άξιος να γίνει βασιλιάς». Τότε ο Σαμουήλ πήρε το δοχείο με το λάδι για τις χρίσεις και τον έχρισε βασιλιά εκεί, ανάμεσα στους αδελφούς του. Κι αμέσως ήλθε επάνω του με ορμή το Πνεύμα του Κυρίου, κυρίευσε τον Δαβίδ και από τότε και στο εξής ήταν μαζί του συνεχώς και τον καθοδηγούσε)» ]. Γιατί το έργο του ποιμένα συγγενεύει με το έργο του βασιλιά· ο ένας έχει την ευθύνη των άλογων ζώων και ο άλλος των λογικών ανθρώπων. Έτσι το έργο του ποιμένα γίνεται σκαλοπάτι για την ανώτερη τέχνη της διακυβέρνησης.

Γι’ αυτό ο Κύριος συνενώνει και τις δύο ιδιότητες και είναι συγχρόνως ποιμένας και βασιλιάς: ως ποιμένας καθοδηγεί όσους δεν ζουν ακόμη σύμφωνα με τη λογική, ενώ τους περισσότερο λογικούς τούς θέτει υπό τη βασιλική Του εξουσία. Θέλεις να μάθεις πόσο σπουδαία είναι η ιδιότητα του ποιμένα; «Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει (: Ο Κύριος είναι ο ποιμένας μου· Αυτός φροντίζει για τη συντήρηση και τη διατροφή μου και τίποτε δεν θα μου λείψει)»[Ψαλμ.22]. Και πώς συγγενεύει το έργο του ποιμένα με τη βασιλεία; «Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατός, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ (:Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξας; Ο Κύριος, ο κραταιός και δυνατός, ο δημιουργός το παντός και δεσπότης. Ο Κύριος, ο δυνατός και ακαταγώνιστος σε μάχες και πολέμους)» [Ψαλμ. 23,8· πρβ: Ψαλμ.23,10: «Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος τῶν δυνάμεων αὐτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης(: Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξης; Ο Κύριος των ασωμάτων δυνάμεων, των ουρανίων αγγελικών στρατιών· αυτός είναι ο βασιλιάς της δόξας)»]. Εκείνος που στην πρώτη περίπτωση ονομάζεται ποιμένας, στην άλλη περίπτωση ο Ίδιος παρουσιάζεται ως βασιλιάς.

Και μη νομίσεις ότι αυτή την ονομασία Τού την αποδίδουν μόνο οι άλλοι, ενώ ο Ίδιος ντρέπεται γι᾽ αυτήν. Αντίθετα, παραμερίζει τους ψεύτικους ποιμένες και αποδίδει στον εαυτό Του την ιδιότητα του αληθινού ποιμένα: «Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός· ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων (:Εγώ είμαι ο ποιμένας ο καλός και στοργικός, που πονώ και ενδιαφέρομαι ειλικρινά για τα πρόβατα. Ο ποιμένας ο καλός θυσιάζει τη ζωή του προκειμένου να απομακρύνει κάθε κίνδυνο από τα πρόβατά του και να υπερασπιστεί τη ζωή τους)»[ Ιω. 10,11]. «Διότι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι (: Διότι Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας, και παραμένω πάντοτε αναλλοίωτος)»[ Μαλαχ. 3,6].

Πώς λοιπόν; Όπως όταν μιλά για τα μεγαλειώδη έργα Του και λέει: «Ἡ χείρ μου ἐθεμελίωσε τὴν γῆν, καὶ ἡ δεξιά μου ἐστερέωσε τὸν οὐρανόν (: Το παντοδύναμο χέρι μου θεμελίωσε τη γη ώστε να είναι ασφαλής και η δεξιά μου στερέωσε τον έναστρο ουρανό)»[ Ησ. 48,13· πρβ. και Ησ. 44, 24: «Ἐγὼ Κύριος ὁ συντελῶν πάντα, ἐξέτεινα τὸν οὐρανὸν μόνος καὶ ἐστερέωσα τὴν γῆν (:Εγώ είμαι ο Κύριος, Αυτός που επιτελεί τα πάντα· μόνος μου σαν σκηνή άπλωσα τον ουρανό και στερέωσα τη γη)»], και όπως λέει όλα τα άλλα που αρμόζουν και είναι άξια του Θεού, έτσι ακριβώς λέει και: «Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός». Αποκλείει τους μη γνήσιους ποιμένες και αποδίδει στον εαυτό Του την ιδιότητα του αληθινού ποιμένα: «Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός· ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων(:Εγώ είμαι ο ποιμένας ο καλός · ο ποιμένας ο καλός τη ζωή του προσφέρει υπέρ των προβάτων)». Μάθε ποιος είναι ο αληθινός ποιμένας και τι σημαίνει να είναι «καλός»· ο ίδιος ο Χριστός το εξηγεί. Ο αληθινός ποιμένας θυσιάζει τη ζωή του για τα πρόβατα. Ο μισθωτός, αντίθετα, δεν είναι αληθινός ποιμένας· τα πρόβατα δεν του ανήκουν και, όταν βλέπει τον λύκο να πλησιάζει, δεν νοιάζεται γι᾽ αυτά. Εδώ, λοιπόν, η Εκκλησία αναρωτιέται: «Αφού ο Κύριος είναι ο αληθινός ποιμένας, ποιος είναι ο μισθωτός;».

Μήπως, λοιπόν, μισθωτός είναι ο διάβολος; Αν, όμως, ο διάβολος είναι ο μισθωτός ποιμένας, τότε ποιος είναι ο λύκος; Αλλά λύκος είναι ο διάβολος, το άγριο θηρίο, το αρπακτικό, το ύπουλο, ο κοινός εχθρός όλων. Ας κρατήσει, λοιπόν, και ο «μισθωτός ποιμένας» τη δική του ιδιαίτερη ονομασία. Όταν ο Κύριος μιλούσε τότε για «μισθωτούς ποιμένες», αναφερόταν σε ανθρώπους της εποχής εκείνης. Υπάρχουν, όμως, δυστυχώς και σήμερα άνθρωποι –μακάρι να μην υπήρχαν- που με τη στάση τους κάνουν να τους ταιριάζει η ονομασία «μισθωτοί». Τότε ο χαρακτηρισμός υποδείκνυε τους αρχιερείς, τους Φαρισαίους και ολόκληρη, εκείνη, την ιουδαϊκή παράταξη. Εκείνους αποκαλούσε «μισθωτούς ποιμένες», γιατί είχαν αναλάβει την εξουσία της πνευματικής καθοδήγησης όχι για να υπηρετήσουν την αλήθεια, αλλά για το προσωπικό τους συμφέρον [Ιω.10,12-13: «Ὁ μισθωτὸς δὲ καὶ οὐκ ὢν ποιμήν, οὗ οὐκ ἔστι τὰ πρόβατα ἴδια, θεωρεῖ τὸν λύκον ἐρχόμενον, καὶ ἀφίησι τὰ πρόβατα καὶ φεύγει, καὶ ὁ λύκος ἁρπάζει αὐτὰ καὶ σκορπίζει τὰ πρόβατα· ὁ δὲ μισθωτὸς φεύγει, ὅτι μισθωτός ἐστι καὶ οὐ μέλει αὐτῷ περὶ τῶν προβάτων (:Ο μισθωτός, όμως, εργάτης, που δεν είναι ποιμένας και δεν είναι δικά του τα πρόβατα, βλέπει τον λύκο να έρχεται και επειδή δεν έχει ούτε στοργή για τα πρόβατα, ούτε αυταπάρνηση, αφήνει ανυπεράσπιστα τα πρόβατα και φεύγει, για να μην εκθέσει στον παραμικρό κίνδυνο τη ζωή του. Και τότε ο λύκος ελεύθερα αρπάζει και διασκορπίζει τα πρόβατα. Μη σας φαίνεται, λοιπόν, παράξενο ότι ο μισθωτός εργάτης, όταν δει τον λύκο να ορμά πάνω στο ποίμνιο, φεύγει. Φεύγει, διότι είναι εργάτης με μισθό, κι επειδή δεν είναι δικά του τα πρόβατα, δεν τα πονά. Αυτός ενδιαφέρεται κυρίως να πάρει τον μισθό του και δεν διακινδυνεύει ποτέ τη ζωή του, όπως εκείνος που πονά κι αισθάνεται στοργή για τα πρόβατα)»].

«Μισθωτοί» είναι εκείνοι που προσεύχονται μόνο για τα προσχήματα, ενώ στην πραγματικότητα κατατρώγουν και εκμεταλλεύονται τον βιοπορισμό των χηρών και των ορφανών. Όσοι ενδιαφέρονται μόνο για το δικό τους όφελος και για ό,τι μπορούν να κερδίσουν στο παρόν, χωρίς να στρέφουν το βλέμμα τους στα μέλλοντα αγαθά, είναι μισθωτοί και όχι ποιμένες. Και σήμερα υπάρχουν πολλοί μισθωτοί που ανταλλάσσουν ολόκληρη τη ζωή τους με λίγη μάταιη δόξα και προκαλούν διχασμούς ακόμη και εξαιτίας των υγιών και σωτήριων λόγων του Κυρίου. Γιατί μόλις ο Κύριος είπε αυτά τα λόγια , προκλήθηκε αμέσως διχασμός ανάμεσά τους[Ιω. 10,19-21: «Σχίσμα οὖν πάλιν ἐγένετο ἐν τοῖς Ἰουδαίοις διὰ τοὺς λόγους τούτους. Ἔλεγον δὲ πολλοὶ ἐξ αὐτῶν· Δαιμόνιον ἔχει καὶ μαίνεται· τί αὐτοῦ ἀκούετε; Ἄλλοι ἔλεγον· Ταῦτα τὰ ῥήματα οὐκ ἔστι δαιμονιζομένου· μὴ δαιμόνιον δύναται τυφλῶν ὀφθαλμοὺς ἀνοῖξαι; (:Ύστερα απ’ αυτά, εξαιτίας των λόγων αυτών που διεκήρυξε ο Ιησούς, διχάστηκαν και πάλι οι Ιουδαίοι. Πολλοί απ’ αυτούς έλεγαν: ‘’Για να έχει τέτοια ιδέα για τον εαυτό του, πρέπει να έχει δαιμόνιο και γι’ αυτό παραλογίζεται. Γιατί τον προσέχετε και ακούτε αυτά που λέει;’’. Άλλοι έλεγαν: ‘’Αυτά τα λόγια δεν είναι λόγια δαιμονισμένου. Κι έπειτα τα λόγια του συνοδεύονται από τις υπερφυσικές θεραπείες που κάνει και τα θαύματά του. Μήπως μπορεί ένα δαιμόνιο να ανοίγει μάτια τυφλών;’’)»]. Κάποιοι έλεγαν: «Έχει δαιμόνιο»· άλλοι όμως απαντούσαν: «Είναι δυνατόν ένας δαίμονας να ανοίξει τα μάτια των τυφλών;». Βλέπεις λοιπόν πόσο παλιό κακό είναι το πάθος του διχασμού; Γιατί, όπως το λιχνιστήρι ξεχωρίζει αμέσως το άχυρο από το σιτάρι, έτσι ό,τι είναι ελαφρύ και ασταθές αποχωρίζεται από ό,τι είναι θρεπτικό, ενώ εκείνο που είναι κατάλληλο για πνευματική τροφή, παραμένει στα χέρια των γεωργών. Γι' αυτό προκλήθηκε διχασμός: άλλοι πήραν τη μία θέση και άλλοι την άλλη.

Στους Ιουδαίους ταιριάζει ο διχασμός· η Εκκλησία, όμως, του Θεού, που παρέλαβε τον άρραφο χιτώνα, τον υφασμένο ολόκληρο από πάνω και διαφυλαγμένο άσχιστο ακόμη και από τους στρατιώτες [πρβ. Ιω. 19,23–24], η Εκκλησία που ντύθηκε τον Χριστό, ας μη σχίζει το ένδυμά Του. «Καὶ γινώσκω τὰ ἐμά, καὶ γινώσκουσί με τὰ ἐμά (:Κι επειδή έχω το ενδιαφέρον αυτό, γνωρίζω καλά τα δικά μου πρόβατα, αλλά και τα δικά μου πρόβατα με γνωρίζουν)» [Ιω. 10,14]. Ο αιρετικός απομόνωσε αμέσως αυτό το χωρίο, για να το χρησιμοποιήσει ως στήριγμα της βλάσφημης διδασκαλίας του. «Να», λέει, «έχει ειπωθεί: “Οι δικοί μου με γνωρίζουν και εγώ γνωρίζω τους δικούς μου”». Τι σημαίνει λοιπόν «γνωρίζω»; Σημαίνει άραγε ότι μπορεί κανείς να συλλάβει τη θεία ουσία και να μετρήσει το απεριόριστο μεγαλείο της; Μήπως σημαίνει να κατανοεί κανείς εκείνα που αφορούν τη θεότητα, τα οποία εσύ, με την θρασύτητα και την αλαζονεία των λόγων σου, ισχυρίζεσαι ότι γνωρίζεις; Ή μήπως δεν αντιλαμβάνεσαι από όσα ακολουθούν μέχρι πού φτάνει και τι σημαίνει αυτή η γνώση;

Τι σημαίνει, λοιπόν, να γνωρίζουμε τον Θεό; «Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ἀκούει (:Τα πρόβατα τα δικά μου ακούν με καλή διάθεση και πρόθυμη υπακοή τη φωνή μου και τη διδασκαλία μου)» [Ιω. 10,27]. Δες πώς γνωρίζεται ο Θεός: με το να ακούμε τις εντολές Του και, αφού τις ακούσουμε, να τις εφαρμόζουμε. Αυτό σημαίνει να γνωρίζει κανείς τον Θεό: να τηρεί τις εντολές Του [Α΄Ιω. 2,3: «Καὶ ἐν τούτῳ γινώσκομεν ὅτι ἐγνώκαμεν αὐτόν, ἐὰν τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ τηρῶμεν (:Αλλά για να καταστεί ο Χριστός στον καθένα μας μεσίτης και αρχιερεύς, πρέπει κι εμείς να Τον αναγνωρίσουμε ως μεσίτη και να έλθουμε σε στενή σχέση μαζί Του. Και καταλαβαίνουμε ότι έχουμε στενή γνωριμία και σχέση μαζί Του με αυτό και μόνο το κριτήριο: εάν τηρούμε τις εντολές Του)»]. Γνώση του Θεού, λοιπόν, δεν σημαίνει να ερευνούμε αδιάκριτα την ουσία Του, να αναζητούμε όσα υπερβαίνουν τον κόσμο ή να επιχειρούμε να συλλάβουμε με τον νου τα αόρατα. «Γινώσκει με τὰ ἐμά, καὶ γινώσκω τὰ ἐμά» [ Ιω. 10,14]. Αυτό σου αρκεί να γνωρίζεις: ότι είναι ο καλός Ποιμένας και ότι έδωσε τη ζωή Του για τα πρόβατα [ό.π. Ιω.10,11]. Μέχρι εδώ φτάνει η γνώση μας για τον Θεό.

Το να ρωτά κανείς πόσο μεγάλος είναι ο Θεός, ποιο είναι το μέτρο Του [: δηλαδή αν και πώς θα μπορούσε το θείο να μετρηθεί ή να οριοθετηθεί] και ποια είναι η ουσία Του είναι και επικίνδυνο για εκείνον που ρωτά και αδύνατο να απαντηθεί από εκείνον που ερωτάται· απέναντι σε τέτοια ερωτήματα, η σωστή στάση είναι η σιωπή. «Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς ἐμῆς φωνῆς ἀκούει»[Ιω.10,27], είπε· υπακούουν, δεν φιλονικούν. Με άλλα λόγια, δεν αγνοεί τη φωνή του ποιμένα, δεν αντιλέγει. Άκουσες πως είναι Υιός· μην ζητάς να εξηγήσεις με ανθρώπινους συλλογισμούς τον τρόπο της γέννησής Του, μην αναζητάς αιτία εκεί όπου δεν χωρεί αιτιολόγηση και μην διασπάς εκείνο που είναι από τη φύση του ενωμένο.

Γι' αυτό ο Ευαγγελιστής φρόντισε εκ των προτέρων να σε προφυλάξει από μια τέτοια πλάνη. Το άκουσες και προηγουμένως και τώρα το ακούς ξανά: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος (:Στην αρχή της δημιουργίας υπήρχε ο Υιός του Θεού)» [Ιω. 1,1], ώστε να μην νομίσεις ότι ο Υιός γεννήθηκε κατά τον ανθρώπινο τρόπο και ήρθε στην ύπαρξη από την αρχική, κάποτε, ανυπαρξία. Τον ονόμασε «Λόγο», για να φανερώσει το απαθές της Γεννήσεώς Του[Ο Μέγας Βασίλειος εδώ εξηγεί γιατί ο ευαγγελιστής ονομάζει τον Υιό, «Λόγο»: η γέννηση του Υιού από τον Πατέρα δεν πρέπει να νοηθεί κατά το πρότυπο της σωματικής ανθρώπινης γέννησης, με πάθος ή σωματική μεταβολή]. Είπε «ήταν», για να δείξει ότι η ύπαρξή Του είναι άχρονη, δεν έχει χρονική αρχή. Χρησιμοποίησε τη λέξη «αρχή», ώστε να καταδείξει την αδιάσπαστη σχέση του γεννηθέντος Υιού με τον Πατέρα. Είδες πώς το πρόβατο το υπάκουο ακούει τη φωνή του Δεσπότη; «Στην αρχή» — «ήταν» — «Λόγος»: αυτά άκουσε.

Μην αρχίζεις λοιπόν να ρωτάς: «Πώς υπήρχε;»· ούτε να συλλογίζεσαι: «Αν υπήρχε πάντοτε, δεν γεννήθηκε· και αν γεννήθηκε, τότε προηγουμένως δεν υπήρχε». Αυτός που μιλά έτσι δεν ανήκει στα πρόβατα του Χριστού. Εξωτερικά έχει όψη προβάτου· μέσα του, όμως, είναι λύκος εκείνος που μιλά με αυτόν τον τρόπο [Ματθ. 7,15: «Προσέχετε δὲ ἀπὸ τῶν ψευδοπροφητῶν, οἵτινες ἔρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ἐνδύμασι προβάτων, ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι ἅρπαγες(:Εάν, λοιπόν, θέλετε να βρείτε τον δρόμο αυτό της αιώνιας σωτηρίας, προσέχετε να μην παρασυρθείτε από κακούς οδηγούς. Προσέχετε απ’ τους ψευδοπροφήτες, που έρχονται σε σας με την εξωτερική μορφή της αθωότητας και της ημερότητας του προβάτου, ενώ από μέσα τους είναι άγριοι και αισχροκερδείς, σαν αρπακτικοί λύκοι)»]. Να τον αναγνωρίζεις, λοιπόν, ως ύπουλο εχθρό. «Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς ἐμῆς φωνῆς ἀκούει»[Ιω.10,27].

Όταν ακούς «Υιός», να εννοείς την ομοιότητά Του με τον Πατέρα. Μιλώ για «ομοιότητα» επειδή ακόμη και οι ισχυρότερες εικόνες που αντλούμε από τα σώματα αδυνατούν να αποδώσουν αυτήν την σχέση. Για να πω, όμως, την αλήθεια —γιατί δεν φοβάμαι να προχωρήσω ως την ακριβέστερη διατύπωσή της— δεν πρόκειται να διαστρέψω κακόβουλα το νόημα. Δεν μιλώ απλώς για ομοιότητα, αλλά για ταυτότητα, χωρίς όμως να μη διατηρώ την ιδιαίτερη ιδιότητα του Υιού και του Πατέρα. Στην υπόσταση του Υιού να αναγνωρίζεις τη μορφή του Πατέρα, ώστε να διατηρήσεις ακέραιη την αληθινή και ακριβή έννοια της εικόνας και να κατανοήσεις ορθά και με ευσέβεια τη σχέση τους [πρβ. Κολ. 1,15: «ὅς ἐστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου(:ο Υιός είναι εικόνα του αόρατου Θεού, ο Οποίος δεν φαίνεται με τα σωματικά μας μάτια)»· Εβρ. 1,3 : «ὃς ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης καὶ χαρακτὴρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ (:Αυτός υπήρχε πριν από τη δημιουργία και ήταν λαμπρή ακτινοβολία της ένδοξης φύσεως του Πατρός. Ήταν φως εκ φωτός και συνάναρχος με τον Πατέρα, αφού ο Πατήρ πάντοτε ακτινοβολούσε και ποτέ δεν υπήρξε σβησμένος ήλιος. Ήταν ακόμη και ακριβές αποτύπωμα και ζωντανή εικόνα της ουσίας του Πατρός, ίσος δηλαδή και απαράλλακτος με τον Πατέρα)»]. «Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί (:Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα μου και ο Πατέρας είναι μέσα σε Εμένα. Διότι Εγώ κι Εκείνος, ενώ διακρινόμαστε σε ξεχωριστά πρόσωπα, είμαστε συγχρόνως ένας Θεός)» [Ιω. 14,10–11]· δεν εννοώ σύγχυση των ουσιών, αλλά πλήρη ταυτότητα ως προς τα γνωρίσματά τους.

Φαίνεται όμως, αγαπητοί, πως συνέβη ακριβώς το αντίθετο απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς: η πρόθυμη και υπάκουη διάθεσή σας να ακούσετε ανάγκασε ακόμη και εμένα, παρά την αδυναμία μου, να πάρω τον λόγο και να σας πω κάτι, ώστε η δύναμη του Θεού να φανερωθεί ακόμη πιο καθαρά μέσα από την αδυναμία του οργάνου Του . Ίσως λοιπόν η αδυναμία μας φανερώθηκε ακόμη μεγαλύτερη, για να δοξαστεί ακόμη περισσότερο Εκείνος που δίνει δύναμη στο αδύναμο [πρβ. Β΄Κορ.12,9: «Ἀρκεῖ σοι ἡ χάρις μου· ἡ γὰρ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται (:Σου είναι αρκετή η χάρις που σου δίνω. Διότι η δύναμή μου αναδεικνύεται τέλεια, όταν ο άνθρωπος είναι ασθενής και με την ενίσχυσή μου κατορθώνει μεγάλα και θαυμαστά)»].

Εκείνος που μας αξίωσε να φθάσουμε και πάλι σε αυτή την πανήγυρη, που εκπλήρωσε όσα ευχόμασταν την περασμένη χρονιά και εγκαινιάζει τον νέο χρόνο που έρχεται (γιατί η ίδια, αυτή, ημέρα οριοθετεί για εμάς τον κύκλο του χρόνου που πέρασε και γίνεται ξανά η αρχή του επόμενου), Αυτός, λοιπόν, που μας συγκέντρωσε και μας αξίωσε να μπούμε στον νέο χρόνο, είθε να μας διαφυλάξει σε όλη τη διάρκειά του αβλαβείς, απρόσβλητους και ασφαλείς από την αρπαγή του λύκου· και είθε να κρατήσει αυτή την Εκκλησία ακλόνητη και ασφαλή, με τους μάρτυρες να την περιφρουρούν σαν ισχυροί πύργοι. Είθε να αποτρέψει κάθε επιβουλή και κάθε εχθρική επίθεση που προέρχεται από τους αιρετικούς· και είθε να μας χαρίζει, μέσα σε ειρήνη, να μαθητεύουμε στα θεία λόγια και να τα διδάσκουμε με τη χάρη που μας χορηγεί το Άγιο Πνεύμα. Γιατί σε Αυτόν ανήκουν η δόξα και η εξουσία, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

μετάφραση και επιμέλεια κειμένου:

Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ

· Βασιλείου του Μεγάλου, «Εἰς τὸν ἅγιον μάρτυρα Μάμαντα», Ὁμιλία ΚΓ΄, J.-P. Migne, Patrologiae Cursus Completus, Series Graeca, t. 31, Parisiis 1857, cols. 589B–600B [ Basilius Caesariensis, In sanctum Mamantem martyrem]

· https://www.biblindex.org/en/work-editions/in-mamantem-martyrem/patrologia-graeca-31?utm

· http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html

· Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

· Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.

· Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.

· Η Παλαιά Διαθήκη μετά Συντόμου Ερμηνείας, Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, 1985.

· Π. Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα 2016.

ΑΠΑΝΤΑ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ

Τρίτη 1 Σεπτεμβρίου 2026

Αγάπη και πνευματικό μαρτύριο.Του Δημητρίου Λυκούδη.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ. ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΜΑΡΤΥΡΑ ΜΑΜΑΝΤΑ.