Οἱ Κοινές Εὐχές στόν Ἅγιο Ἰουστῖνο τόν Φιλόσοφο!!!!

 

Οἱ Κοινές Εὐχές στόν Ἅγιο Ἰουστῖνο τόν Φιλόσοφο

Παν. Δ. Παπαδημητρίου, PhD
αʹ ἔκδοσις, 31/7/2026

(γιά καλύτερη ἐμπειρία ἀνάγνωσης, γιά τίς παραπομπές, τίς ἀναφορές, κτλ., δεῖτε παρακάτω τό PDF)

«Τό γάρ, Δεηθῶμεν, οὐ τοῖς Ἱερεῦσι λέγεται μόνον, ἀλλά καί τοῖς εἰς τόν Λαόν συντελοῦσιν», Ἅγ. Ἰωάννης Χρυσόστομος (+407)

  

Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος ὁ Φιλόσοφος καὶ ἀπολογητὴς καὶ μάρτυρας ἔζησε τό 100-165 μ.Χ.. Στὰ συγγράμματά του μᾶς ἔχει ἀφήσει μερικὲς μαρτυρίες τῆς πρωτοχριστιανικῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς, τὶς ὁποίες σύγχρονοι Ὀρθόδοξοι τῆς δυτικῆς λειτουργιολογικῆς γραμμῆς 1 ἔχουν παρερμηνεύσει ὡς τάχα μαρτυρίες εἰς ἐπήκοον τῶν Ἱερατικῶν Εὐχῶν ἐν γένει.

  Σημειωθήτω ὅτι ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος δὲν συνέταξε λειτουργικὴ διάταξη, οὔτε λεπτομερὲς Εὐχολόγιον, ἀλλὰ τὸ κείμενό του ἔχει ἀπολογητικὸ χαρακτῆρα πρὸς αὐτοὺς ποὺ δίωκαν, κατεδίκαζαν ἀδίκως καὶ ὑπέβαλαν τοὺς Χριστιανοὺς σὲ χίλια δυὸ ἀκατονόμαστα Μαρτύρια. Ἀπευθύνεται πρὸς τὴ ρωμαϊκὴ ἐξουσία καὶ περιγράφει συνοπτικῶς τὴ λατρεία τῶν Χριστιανῶν, γιὰ νὰ ἀποκρούσει τὶς ἀνήκουστες συκοφαντίες ἐναντίον τους. 2 Ἡ περιγραφή του εἶναι ἄρα ἀπολογητική, ὄχι τελετουργική.

  Ὁ Γ. Ν. Φίλιας ἀναφέρει ὅτι «ἡ σημαντικότερη μαρτυρία περὶ τοῦ τρόπου ἀναγνώσεως τῶν Εὐχῶν τῆς Θείας Εὐχαριστίας, προέρχεται ἀπὸ τὸν Ἰουστῖνο, τὸν φιλόσοφο καὶ μάρτυρα (+165), τόσο στήν Αʹ Ἀπολογία του ὅσο καὶ στὸ Διάλογος πρὸς Τρύφωνα.» 3

  Γράφει ὁ Ἅγ. Ἰουστῖνος στήν Αʹ Ἀπολογία του §65, 1: «Ἡμεῖς δὲ μετὰ τὸ οὕτως λοῦσαι τὸν πεπεισμένον καὶ συγκατατεθειμένον ἐπὶ τοὺς λεγομένους ἀδελφοὺς ἄγομεν, ἔνθα συνηγμένοι εἰσί, κοινὰς εὐχὰς ποιησόμενοι ὑπέρ τε ἑαυτῶν καὶ τοῦ φωτισθέντος καὶ ἄλλων πανταχοῦ πάντων εὐτόνως, ὅπως καταξιωθῶμεν τὰ ἀληθῆ μαθόντες καὶ δι' ἔργων ἀγαθοὶ πολιτευταὶ καὶ φύλακες τῶν ἐντεταλμένων εὑρεθῆναι, ὅπως τὴν αἰώνιον σωτηρίαν σωθῶμεν».4

  Ὁ Γ. Ν. Φίλιας, ἐρμηνεύει καὶ συμπεραίνει (στό «κοινὰς εὐχὰς ποιησόμενοι») ὅτι: «ἀναπέμπονται εὐχὲς ἀπὸ ὅλους (κοινὲς εὐχές), ἑπομένως εὐχές ἔκφωνες».5

  Τίθενται τὰ ἐρωτήματα στό §65, 1: Τί κοινές Εὐχές ἐννοεῖ ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος; Καί, μαρτυρεῖ ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος ἀνάγνωση Ἱερατικῶν Εὐχῶν εἰς ἐπήκοον τοῦ Λαοῦ;

  Τό «κοινὰς εὐχὰς ποιησόμενοι» σημαίνει ὅτι ὅλοι οἱ Χριστιανοί, Ἱερεῖς καὶ Πιστοὶ προσεύχονται ἀπὸ κοινοῦ, μαζί. 

  Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος δὲν μᾶς λέει ὅτι οἱ «κοινές Εὐχές» ἦσαν οἱ Ἱερατικὲς Εὐχές, οὔτε ὅτι ὁ Ἱερεὺς ἀναγινώσκει Ἱερατικὲς Εὐχὲς στὸν Λαό. Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος λέει: «ἡμεῖς… κοινὰς εὐχὰς ποιησόμενοι» καὶ δὲν ἀναφέρει στὸ συγκεκριμένο σημεῖο οὔτε συγκεκριμένα τὸν Ἱερέα (Προεστῶτα) οὔτε ἀνάγνωση Ἱερατικῆς Εὐχῆς ὑπ’ αὐτοῦ. Τό «ἡμεῖς» ἀπευθύνεται σὲ ὅλη τὴν ἐκκλησιαστικὴ σύναξη, Κλῆρον καὶ πιστὸν Λαόν.

  Ἡ κοινὴ Προσευχὴ στὴν Λειτουργία, δὲν ταυτίζεται μὲ κοινὴ ὁμαδικὴ ἀπαγγελία τοῦ ἰδίου κειμένου, οὔτε ταυτίζεται μὲ ἀκουστὴ ἀνάγνωση Ἱερατικῆς Εὐχῆς ἀπὸ τὸν Ἱερέα.

  Ὁ ὁρισμὸς τῆς Προσευχῆς εἶναι: «Προσευχή ἐστιν ἀνάβασις νοῦ πρὸς Θεὸν ἢ αἴτησις τῶν προσηκόντων παρὰ Θεοῦ», Ἅγ. Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός [PG 94, 1089C-D, κεφ. ΞΔʹ]. «Ἡ Προσευχή, ὁμιλία ἐστὶ νοῦ πρὸς Θεόν» (Εὐαγρίου/Νείλου), [PG 79, 1168C, κεφ. Γʹ].6

  Ἡ ἀκρόαση τῆς Προσευχῆς τοῦ ἄλλου γενικὰ δὲν εἶναι Προσευχή (ἀλλὰ καὶ τοῦ φωναχτῶς προσευχομένου ἐλέγχεται - ὄχι ἀπὸ ἐμᾶς - κατὰ πόσον εἶναι προσευχὴ καὶ πόσο ἐπίδειξη ἢ ὑποκρισία).7 Ἡ προσευχή, κοινὴ (στὴν Ἐκκλησία) ἢ ἰδιωτική, παραμένει προσωπικὴ ἀνάβασις, στροφὴ καὶ ὁμιλία τοῦ νοῦ πρὸς τὸν Θεόν. Τὸ «προσωπική» δὲν σημαίνει ἀτομικιστική, ἐπειδὴ ὁ προσευχόμενος προσεύχεται καὶ ὑπὲρ τῶν Ἱερέων, τῶν Ἱεροψαλτῶν, καὶ ὑπὲρ ὅλου τοῦ κόσμου. Στὴν κοινὴ προσευχὴ πολλοὶ προσεύχονται ὁμοῦ, ἀλλὰ ὁ κάθε ἕνας προσεύχεται πραγματικῶς, μυστικῶς, μὲ τὸν δικό του νοῦ. 

  Ἡ κοινὴ προσευχὴ τῆς Ἐκκλησίας δὲν καταργεῖ τὴν προσωπικὴ ἐνέργεια τοῦ πιστοῦ· ἀντιθέτως, προϋποθέτει ὅτι κάθε πιστὸς συμπροσεύχεται (δὲν συλλειτουργεῖ ὅπως λένε οἱ νεωτεριστές) μυστικῶς.

  Φυσικὰ κάποιος μπορεῖ νὰ προσευχηθεῖ μυστικῶς ἂν ἔχει κάποιον δίπλα του νὰ προσεύχεται φωναχτά, ἀλλὰ ἡ δική του προσευχὴ δὲν θὰ ἔχει τόση δύναμη 8 καὶ συγκέντρωση, ἐπειδὴ ἡ φωνὴ τοῦ ἄλλου τὸν ἀποσπάει, ἰδιαίτερα ὅταν τοῦ ἐπιβάλλεται ἐπὶ μακρὸν καὶ μεταφέροντας πυκνὰ νοήματα στὴν ἀκοή του, μέσῳ μικροφώνων/μεγαφώνων, καὶ καταλαμβάνει ἀναγκαστικῶς σημαντικὸ μέρος τῆς προσοχῆς του. 9

  Τό ἴδιο ἀποσπᾶται καὶ ἕνας Ἱερεὺς στὴν Λειτουργία ὅταν τὴν ὥρα τῆς ἀνάγνωσης τῶν μυστικῶν Ἱερατικῶν του Εὐχῶν, ἀκούει ἄλλον Ἱερέα νὰ προσεύχεται φωναχτά 10 (γιὰ αὐτὸ τὰ παλαιὰ Ἱερατικὰ τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας καὶ τοῦ Οἰκ. Πατριαρχείου εἶχαν μυστικῶς τοὺς Ἱερεῖς νὰ προσεύχονται στὸ Ἱερατικό Συλλείτουργο).11 Κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο, καὶ ὁ Πιστὸς ἀποσπᾶται ἀπὸ τὴν κατὰ διάνοιαν, μυστική Εὐχή του, ὅταν ὁ Ἱερεὺς λέει φωναχτὰ τὶς μυστικὲς Ἱερατικὲς Εὐχές του,12 καὶ ἰδίως ὅταν, κάνοντας χρήση καὶ κατάχρηση τῆς τεχνολογίας τῶν μικροφώνων, τὶς μεταδίδει μεγαφωνικῶς σὲ ὅλον τὸν Ναόν.

  Μία ἐκκλησιαστική σύναξη δύναται νὰ προσεύχεται, ὅταν ὁ κάθε ἕνας προσεύχεται κατὰ διάνοιαν, ἀνταποκρινόμενος στὶς κοινὲς εὐχητικὲς (ἔκφωνες) προσφωνήσεις - δεήσεις, τόσον ὁ Λαὸς ὅσον καὶ πρωτίστως οἱ Ἱερεῖς.

  Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος δὲν μᾶς παρέχει ἄλλες λεπτομέρειες ἐν προκειμένῳ.

  Ὅμως ἡ μεταγενέστερη καὶ σαφέστερα μαρτυρούμενη διάκριση μεταξὺ κοινῶν ἐκφώνων διὰ Προσφωνήσεως Εὐχῶν,13 καὶ μυστικῶν Ἱερατικῶν Εὐχῶν καὶ κατὰ διὰνοιαν (μυστικῆς) συμ-προσευχῆς τοῦ Πιστοῦ Λαοῦ 14, 15 (μὲ τὸ μυστικὸ Κύριε ἐλέησον ἢ τὶς δικές τους Εὐχές - ὁ Ψάλτης ἐκφώνως ὡς «ὁδηγὸς» τῶν Πιστῶν στὶς προσευχητικὲς ἀποκρίσεις στὴν κοινὴ Εὐχὴ τοῦ Διακόνου 16), δείχνει τουλάχιστον ὅτι ἡ κοινὴ Προσευχὴ δὲν προϋποθέτει τὴν εἰς ἐπήκοον ἀνάγνωση τῶν μυστικῶν Ἱερατικῶν Εὐχῶν. 17

  Ἡ διάκριση αὐτὴ ἀποτυπώνεται σαφέστερα σὲ μεταγενέστερες λειτουργικὲς πηγές, μὲ χαρακτηριστικὴ τὴ διάταξη: «Ποιοῦντος τοῦ Διακόνου τὴν Εὐχήν, ὁ Ἱερεὺς ἐπεύχεται τὴν Εὐχήν».18, 19

  Ἡ μαρτυρία τοῦ Ἁγίου Ἰουστίνου εἶναι συμβατὴ μὲ τὴν Παράδοση τῶν κοινῶν ἐκφώνων διὰ Προσφωνήσεως Εὐχῶν.

  Τέλος, συνεχίζοντας στὴν πρόταση τοῦ Ἁγίου Ἰουστίνου «κοινὰς εὐχὰς ποιησόμενοι ὑπέρ τε ἑαυτῶν καὶ τοῦ φωτισθέντος καὶ ἄλλων πανταχοῦ πάντων», παρατηροῦμε ὅτι καὶ στὴν σημερινὴ Ἀκολουθία τοῦ Βαπτίσματος, στὶς κοινὲς διὰ Προσφωνήσεως Εὐχές, ὑπάρχει σημαντικὴ θεματικὴ ἀναλογία μὲ τὴν περιγραφὴ τοῦ Ἁγίου Ἰουστίνου:

  

- Ὑπὲρ τῆς ἄνωθεν εἰρήνης, καὶ τῆς σωτηρίας τῶν ψυχῶν ἡμῶν, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.

- Ὑπὲρ τοῦ ἄξιον γενέσθαι τῆς ἀφθάρτου Βασιλείας τὸν ἐν αὐτῷ βαπτιζόμενον, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.

- Ὑπὲρ τοῦ νῦν προσερχομένου τῷ ἁγίῳ Φωτίσματι καὶ τῆς σωτηρίας αὐτοῦ, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.

- Ὑπὲρ τοῦ ἀναδειχθῆναι αὐτὸν υἱὸν φωτὸς καὶ κληρονόμον τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.

- Ὑπὲρ τοῦ ῥυσθῆναι αὐτόν τε καὶ ἡμᾶς ἀπὸ πάσης θλήψεως, ὀργῆς, κινδύνου καὶ ἀνάγκης, τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν.20

  

  Εἴδαμε λοιπόν, ὅτι τὸ «κοινὰς εὐχὰς ποιησόμενοι», δὲν μαρτυρεῖ ἀκουστὲς Ἱερατικές Εὐχές, ἀλλὰ μᾶλλον κοινὲς ἔκφωνες (ἀκουστὲς) Εὐχὲς διὰ Προσφωνήσεως,21, 22 οἱ ὁποίες σήμερα ἀντίστοιχα λέγονται Διακονικά, Πληρωτικά, Εἰρηνικά, Δεήσεις, Αἰτήσεις, κτλ..

  

Τέλος, καὶ τῷ Θεῷ, δόξα πάντων ἕνεκεν.

 

Ὑποσημειώσεις

1 Herbert Thurston, “Amen”, The Catholic Encyclopedia, vol. 1, 1907, “It is now commonly admitted [sic] that in the primitive liturgies the words of the Canon were spoken aloud so as to be heard by the people”, σ. 408.

  Οἱ Ρωμαιοκαθολικοὶ μέχρι τή Βʹ Βατικανή Σύνοδο (1962-1965) εἶχαν ἐπίσης «ἐπισήμως» μυστικὲς Ἱερατικὲς Εὐχές, μάλιστα ἡ Ἁγία Ἀναφορά καλοῦνταν ἀπ’ αἰώνων Secreta, τά Μυστικά, βλ. Gulielmo Durando, Rationale Divinorum Officiorum, Neapoli 1859, σ. 238 (§4.35.3)· στίς 4 Μαΐου 1967 ἐπετράπη ἐπισήμως στοὺς Ρωμαιοκαθολικοὺς ἡ ἀκουστὴ ἀπαγγελία τοῦ Ρωμαϊκοῦ «Κανόνος» (δηλ. τῆς δικῆς τους Ἁγίας Ἀναφορᾶς, καὶ ἄρα ἐπετράπη καὶ ὁ ἔκφωνος Καθαγιασμός) - τοὺς ὁποίους νεωτερισμούς ἀντέγραψαν σταθερῶς, σιγά-σιγά καὶ οἱ δικοί μας Λειτουργικοί τάχα Ἀναγεννητές, ἰδίως στὶς ταλαίπωρες ἡμέρες μας - μὲ τὴν ὁδηγία «Tres Abhinc Annos», ἀπὸ τὸ Consilium ad Exsequendam Constitutionem de Sacra Liturgia (Council for the Implementation of the Constitution on the Sacred Liturgy, Συμβούλιον ἐφαρμογῆς τῆς διατάξεως τῆς θείας λατρείας), μὲ γραμματέα τὸν Annibale Bugnini (1912-1982). Τὸ Συμβούλιο αὐτὸ ἦταν ὑπεύθυνο γιὰ τὴν ἐφαρμογὴ τῆς Βʹ Βατικανῆς Συνόδου στὴν πράξη: «In Masses celebrated with a congregation, even when not concelebrated, the celebrant may say the Canon aloud», δηλ. «σὲ Λειτουργίες ποὺ τελοῦνται μὲ ἐκκλησίασμα, ἀκόμη καὶ ὅταν δὲν ὑπάρχει συλλειτουργία, ὁ ἱερέας μπορεῖ νὰ ἀπαγγείλει τὸν Κανόνα [τὴν Ἁγία Ἀναφορά, καὶ τὸν Καθαγιασμό ἐννοεῖται] δυνατά».

2 Συκοφαντοῦσαν τοὺς Χριστιανοὺς ὅτι: «τρία ἡμῖν ἐπιφημίζουσιν ἐγκλήματα· ἀθεότητα, θυέστεια δεῖπνα, οἰδιποδείους μίξεις» κ.ἄ. [Ἁγίου Ἀθηναγόρου Ἀθηναίου Φιλοσόφου καὶ Ἀπολογητοῦ, Πρεσβεία περὶ Χριστιανῶν, PG 6, 896C].

3 Γ. Ν. Φίλιας, Ὁ τρόπος ἀναγνώσεως τῶν Εὐχῶν στὴ Λατρεία τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐκδ. Γρηγόρης, 1997, σ. 35.

4 [PG 6, 428. §65], [ΕΠΕ 77, 190. §65, 1].

5 Γ. Ν. Φίλιας, Ὁ τρόπος ἀναγνώσεως τῶν Εὐχῶν …, ὅ.π., σ. 35.

6 Παν. Παπαδημητρίου, Ἡ εἰς ἐπήκοον ἀνάγνωση τῶν μυστικῶν Ἱερατικῶν Εὐχῶν τῆς Λειτουργίας ἀπό ἐμπειρικῆς ἀπόψεως, βʹ ἔκδοσις, 7/6/2026 (αʹ ἔκδ., 28/5/2026).

7 Ματθ. ϛʹ 5-6.

8 Ἡ δύναμη τῆς προσευχῆς, ἐξαρτᾶται πρωτίστως ἀπὸ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀπὸ τὸ πόσο συνυπάρχει ἡ ἀρετὴ στὸν προσευχόμενο. Κατὰ πόσον εἶναι ἐργάτης τῆς ἀρετῆς, τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ, μὲ τὴν βοήθεια τοῦ Θεοῦ.

9 Μὲ τὴν βυζαντινὴ μουσικὴ (ὅταν εἶναι ταπεινή, κατανυκτική, ἀνεπιτήδευτη, καὶ σύμφωνη μὲ τὴν Παράδοση τῆς Ἐκκλησίας), μποροῦμε εὔκολα νὰ συγκεντρωθοῦμε στὴν προσευχή (ὅπως καὶ κάποιος μπορεῖ νὰ συγκεντρωθεῖ στὸ διάβασμα ἀκούγοντας ἤπια μουσική). Ὅταν ὅμως ἔχουμε κάποιον δίπλα μας νὰ μᾶς μιλάει καὶ ἐπὶ μακρόν χρονικὸ διάστημα, τότε εἶναι δύσκολο πράγμα ἡ συγκέντρωση στὴν προσευχή (καὶ τὸ διάβασμα).

10 Πηγαίνετε στὶς βιβλιοθῆκες τῶν Σχολῶν. Κανεὶς δὲν διαβάζει δυνατά, διότι θὰ ἐμπόδιζε τοὺς ἄλλους νὰ μελετήσουν. Ἂν ἡ σιωπὴ εἶναι τόσο ἀναγκαία γιὰ τὴ συγκέντρωση στὴ μελέτη, πόσο περισσότερο εἶναι ἀναγκαία στὴν Προσευχή, ὅπου ὁ νοῦς πρέπει νὰ στραφεῖ τὸ κατὰ δύναμιν ἀπερίσπαστος πρὸς τὸν Θεό.

11 Παν. Παπαδημητρίου, Ἱερατικόν Συλλείτουργον - σύγκρισις διατάξεων, Ἱερατικῶν, καὶ σχόλια, 21/12/2022.

12 Παν. Παπαδημητρίου, Ἡ εἰς ἐπήκοον ἀνάγνωση τῶν μυστικῶν Ἱερατικῶν Εὐχῶν τῆς Λειτουργίας ἀπό ἐμπειρικῆς ἀπόψεως, ὅ.π...

13 Παν. Παπαδημητρίου, Ὁ Διάκονος τό «Δεηθῶμεν» τό λέει πρῶτα γιά τόν Ἱερέα, καί φυσικά γιά τόν Λαόν — «Τό γάρ, ∆εηθῶμεν, οὐ τοῖς Ἱερεῦσι λέγεται μόνον, ἀλλά καί τοῖς εἰς τόν Λαόν συντελοῦσιν», Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, αʹ ἔκδοσις, 22/7/2024.

14 Παν. Παπαδημητρίου, Τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν, οὔτε δεήθητι οὔτε δεήθητε (Μυστικές Εὐχές), γʹ ἔκδοσις, 15/5/2026.

15 Παν. Παπαδημητρίου, Ὁ ΙΘʹ Κανὼν τῆς Συνόδου τῆς Λαοδικείας (364), καὶ ἡ ἀνάγνωσις τῶν Λειτουργικῶν Εὐχῶν, 3/4/2022.

16 Ὁ Ψάλτης εἶναι τρόπον τινα ὁδηγὸς τῶν Πιστῶν στὶς προσευχητικὲς ἀποκρίσεις στὴν Εὐχὴ τοῦ Διακόνου. Καὶ γιὰ τοὺς ῥαθύμους εἶναι ἡ ὑπενθύμιση καὶ ἀναπλήρωσή τους στὴν κοινὴ Προσευχή, καὶ γιὰ τοὺς προσευχομένους εἶναι ὁδηγὸς καὶ συμπροσευχόμενός τους. Γιὰ νὰ καρποφορήσει ὁ Πιστὸς στὴν Ἐκκλησία, πρέπει νὰ προσεύχεται καὶ αὐτὸς μυστικῶς, μέσα του, καὶ ὄχι νὰ ἐπαναπαύεται ὅτι ὁ Ψάλτης εἶναι τὸ στόμα του ἢ ὁ ...ἐκπρόσωπός του. Γιὰ αὐτὸ πηγαίνουμε χρόνια στὴν Ἐκκλησία καὶ δὲν βλέπουμε σημαντικὴ πνευματικὴ πρόοδο. Βέβαια γιὰ νὰ ἔχει δύναμη ἡ προσευχή καὶ νὰ καρποφορεῖ, χρειάζεται νὰ συνυπάρχει καὶ ἡ ἀρετὴ (ἢ ἕνας κάποιος ἀγῶνας γιὰ τὴν ἀρετή, καὶ κυρίως μετάνοια γιὰ τὶς κακίες μας) στὸν πιστό.

17 Ἄλλωστε στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, στὴν Λειτουργία, δὲν προσευχόμαστε ἐπιδεικτικά καὶ φωναχτά, ἀλλὰ μυστικῶς καὶ κατ’ ἰδίαν, χωρὶς ἐξωτερικὴ ἐπίδειξη (φωνῆς ἢ κινήσεως), καὶ χωρὶς νὰ γνωρίζει ὁ διπλανός μας πότε καὶ πῶς προσευχόμαστε. Ὁ Κύριος μᾶς λέει: «Σὺ δὲ ὅταν προσεύχῃ, εἴσελθε εἰς τὸ ταμιεῖόν σου καὶ κλείσας τὴν θύραν σου πρόσευξαι τῷ Πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ», Ματθ. ϛʹ 5-6.

18 Παν. Παπαδημητρίου, Ποιοῦντος τοῦ Διακόνου τὴν Εὐχήν, ὁ Ἱερεὺς ἐπεύχεται τὴν Εὐχήν, 30/10/2022.

19 Παν. Παπαδημητρίου, Εὐχές τῶν Κατηχουμένων (Εὐχή διά Προσφωνήσεως, Συναπτή)· Πόσοι προσεύχονται παράλληλα καί ταυτόχρονα; Ἀναφορές Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, καί περί Προσευχῆς στήν Λειτουργία, αʹ ἔκδοσις, 22/7/2024.

20 Ἀκολουθία Ἁγίου Βαπτίσματος, Ἀποστολική Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, 1999, σσ. 34-36.

21 Παν. Παπαδημητρίου, Τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν, οὔτε δεήθητι οὔτε δεήθητε (Μυστικές Εὐχές), ὅ.π..

22 Παν. Παπαδημητρίου, Ὁ ΙΘʹ Κανὼν τῆς Συνόδου τῆς Λαοδικείας (364), καὶ ἡ ἀνάγνωσις τῶν Λειτουργικῶν Εὐχῶν, ὅ.π..

23 analogion.gr/typikon/liturgy-articles.

24 independent.academia.edu/ΠΔΠ/Liturgical.

https://analogion.gr/ioustinos-euxes