ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ
ΕΚΔΟΣΙΣ ΑΚΡΙΒΗΣ
ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΠΙΣΤΕΩΣ:
«ΠΕΡΙ ΑΓΓΕΛΩΝ»
Ο Θεός είναι ο πλάστης και Δημιουργός των αγγέλων, ο Οποίος τους έφερε
από την ανυπαρξία στην ύπαρξη και τους έπλασε κατ’ εικόνα Του ως ασώματη φύση,
που μπορεί να παρομοιαστεί με κάποιο είδος πνεύματος και άυλης φωτιάς, όπως
λέει ο θεόπνευστος Δαβίδ: «Ὁ
ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα (:Εσύ, Κύριε και Θεέ μου, έπλασες τους
αγγέλους Σου ταχείς και αιθέριους σαν τους ανέμους και τους λειτουργούς Σου,
που Σε υπηρετούν, δραστήριους και λαμπερούς σαν την πύρινη φλόγα)» [Ψαλμ. 103,4· πρβ. Εβρ. 1,7]·
χρησιμοποίησε (ο Ψαλμωδός) τις εικόνες του πνεύματος και της φλόγας για να
περιγράψει την αγγελική φύση, περιγράφοντας την ευκινησία, τη φλογερότητα,
τη θέρμη, την εξαιρετική διεισδυτικότητα και την ταχύτητά τους ως προς τον πόθο
για τον Θεό και τη διακονία Του, δηλαδή την ένταση με την οποία στρέφονται
προς τον Θεό και εκπληρώνουν το θέλημά Του, καθώς και την ανοδική τους τάση, τον πνευματικό τους προσανατολισμό προς τα
άνω, και την απαλλαγή τους από κάθε
υλική έννοια.
Ο άγγελος, λοιπόν, είναι μια ουσία νοερή, αεικίνητη, αυτεξούσια,
που διαθέτει ελευθερία βούλησης, ασώματη, που υπηρετεί τον Θεό και έχει
λάβει την αθανασία στη φύση της κατά χάρη, ως δωρεά του Θεού και όχι ως
ιδιότητα που κατέχει ανεξάρτητα από Αυτόν. Την ιδιαίτερη μορφή και τον
ακριβή ορισμό αυτής της ουσίας γνωρίζει μόνο
ο Κτίστης. Ο άγγελος, όμως, ονομάζεται ασώματος
και άυλος μόνο σε σχέση με εμάς, δηλαδή σε σύγκριση με την ανθρώπινη,
σωματική φύση· διότι καθετί που
συγκρίνεται με τον Θεό, τον μόνο ασύγκριτο, διαπιστώνεται ότι είναι παχύ και
υλικό, όχι κατ' ανάγκην με την κυριολεκτική έννοια της υλικότητας, αλλά σε
σχέση με την απόλυτη αϋλία του Θεού· διότι μόνο το θείο είναι πραγματικά άυλο
και ασώματο.
Ο
άγγελος, λοιπόν, είναι φύση λογική,
νοερή και αυτεξούσια, που διαθέτει ικανότητα νόησης και ελευθερία επιλογής,
μεταβλητή ως προς τη βούλησή της,
δηλαδή ικανή να μεταβάλλεται με τη δική της θέληση, χωρίς η μεταβολή αυτή να της επιβάλλεται αναγκαστικά· διότι καθετί
κτιστό είναι και μεταβλητό, εφόσον ως δημιούργημα δεν κατέχει από μόνο του το
απόλυτο αμετάβλητο, ενώ μόνο το άκτιστο, δηλαδή ο Θεός, είναι αμετάβλητο,
άτρεπτο.
Ο άγγελος δεν επιδέχεται μετάνοια, επειδή
είναι και ασώματος, καθώς η αγγελική φύση δεν έχει τη σωματική αδυναμία που
χαρακτηρίζει τον άνθρωπο· διότι ο
άνθρωπος, εξαιτίας της αδυναμίας του σώματός του, έλαβε τη δυνατότητα της
μετάνοιας, η οποία του επιτρέπει να επανέλθει από την πτώση του. Ο άγγελος είναι αθάνατος όχι εκ φύσεως,
αλλά κατά χάρη, δηλαδή η αθανασία του αποτελεί δωρεά του Θεού και όχι
ιδιότητα που κατέχει ανεξάρτητα από Αυτόν· διότι καθετί που έχει αρχή, έχει από
τη φύση του και τέλος, εφόσον δεν είναι άναρχο και αυθύπαρκτο όπως ο Θεός. Μόνο ο Θεός υπάρχει πάντοτε, ή μάλλον
βρίσκεται ακόμη και πέρα από το «πάντοτε», επειδή η ύπαρξή Του δεν περιορίζεται
ούτε από την έννοια της ατελεύτητης χρονικής διάρκειας· διότι ο Δημιουργός των
χρόνων δεν υπόκειται στον χρόνο, αλλά βρίσκεται πέρα από αυτόν, αφού ο Ίδιος
είναι η πηγή της ύπαρξής του.
Οι άγγελοι είναι δεύτερα νοερά φώτα, που
δεν αποτελούν αυτοτελείς πηγές φωτισμού, αλλά δέχονται τον φωτισμό τους από το
πρώτο και άναρχο Φως, τον Θεό. Δεν έχουν ανάγκη γλώσσας και ακοής, δηλαδή
των σωματικών μέσων της ανθρώπινης επικοινωνίας, αλλά μεταδίδουν μεταξύ τους,
χωρίς προφορικό λόγο, τις σκέψεις και τα θελήματά τους, επικοινωνώντας νοερά.
Δια του Λόγου, του Υιού του Θεού,
δημιουργήθηκαν, λοιπόν, όλοι οι άγγελοι [Ιω. 1,3 : «Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν ὃ γέγονεν (:Όλα
τα δημιουργήματα δημιουργήθηκαν δι’ Αυτού, σε συνεργασία με τον Πατέρα και το
Άγιο Πνεύμα˙ και χωρίς Αυτόν δεν έγινε το παραμικρό απ’ όλα όσα έχουν γίνει)» και Κολ. 1,16 : «Ὃτι
ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε θρόνοι εἴτε κυριότητες εἴτε ἀρχαὶ εἴτε ἐξουσίαι· τὰ πάντα δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται (:Γεννήθηκε
πριν να δημιουργηθεί ο κόσμος· διότι διαμέσου Αυτού δημιουργήθηκαν όλα, όσα
δηλαδή υπάρχουν στους ουρανούς και όσα είναι πάνω στη γη˙ εκείνα που φαίνονται
με τα σωματικά μας μάτια και εκείνα που δεν φαίνονται και είναι αόρατα˙ είτε τα
αόρατα αυτά είναι οι Θρόνοι, είτε οι Κυριότητες, είτε οι Αρχές, είτε οι Εξουσίες.
Όλα γενικώς τα ουράνια τάγματα των αγγέλων διαμέσου Αυτού και γι’ Αυτόν έχουν
δημιουργηθεί. Απ’ Αυτόν πήραν την ύπαρξη και μέσω Αυτού θα τελειοποιηθούν)»] και τελειώθηκαν από το Άγιο Πνεύμα μέσω του αγιασμού, ο οποίος τους οδηγεί
στην πνευματική τελείωση, μετέχοντας στον φωτισμό και στη χάρη του Θεού ανάλογα
με την αξία και την τάξη τους, δηλαδή σύμφωνα με την ιδιαίτερη αξία και τη θέση
τους στην αγγελική ιεραρχία.
Οι άγγελοι είναι περιγραπτοί, δηλαδή η
παρουσία τους υπόκειται σε τοπικό προσδιορισμό και δεν είναι πανταχού παρόντες·
διότι όταν βρίσκονται στον ουρανό, δεν βρίσκονται στη γη, και όταν
αποστέλλονται στη γη από τον Θεό, δεν εξακολουθούν να παραμένουν στον ουρανό,
αφού δεν μπορούν να βρίσκονται ταυτόχρονα και στους δύο τόπους.
Δεν
περιορίζονται, όμως, από τείχη, πόρτες, κλειδαριές και σφραγίσματα, δηλαδή από
εμπόδια που περιορίζουν τα υλικά σώματα, διότι είναι αόριστοι, χωρίς καθορισμένο σωματικό περίγραμμα και όχι
απεριόριστοι ως προς την παρουσία τους. Τους αποκαλώ, όμως, «αορίστους»,
δηλαδή χωρίς καθορισμένη σωματική μορφή,
διότι δεν εμφανίζονται όπως πραγματικά είναι στους άξιους ανθρώπους, στους οποίους ο Θεός θα θελήσει να
φανερωθούν, αλλά με μετασχηματισμό,
λαμβάνοντας μορφή κατάλληλη για την ανθρώπινη όραση, σύμφωνα με τη δυνατότητα
εκείνων που τους βλέπουν. Διότι μόνο το άκτιστο, δηλαδή ο Θεός, είναι από
τη φύση Του και με την κυριολεκτική σημασία απεριόριστο, χωρίς να υπόκειται σε
οποιονδήποτε περιορισμό που χαρακτηρίζει τα δημιουργήματα, αφού κάθε κτίσμα οριοθετείται από τον Θεό που το
δημιούργησε, καθώς η ύπαρξη και οι δυνατότητές του δεν είναι ανεξάρτητες από
τον Δημιουργό του.
Οι
άγγελοι λαμβάνουν τον αγιασμό από το
Άγιο Πνεύμα και όχι από την ίδια τους την ουσία, καθώς ο αγιασμός αποτελεί
θεία δωρεά και όχι φυσική ιδιότητα ανεξάρτητη από τον Θεό. Προφητεύουν μέσω της θείας χάρης, χωρίς να κατέχουν από μόνοι τους
απεριόριστη γνώση του μέλλοντος, και δεν έχουν ανάγκη γάμου, επειδή ακριβώς δεν
είναι θνητοί, οπότε δεν χρειάζονται τη διαδοχή των γενεών για τη συνέχιση
της ύπαρξής τους.
Οι
άγγελοι, επειδή είναι νοερές υπάρξεις, βρίσκονται σε νοητούς τόπους, χωρίς
να περιορίζονται με σωματικό τρόπο, όπως συμβαίνει με τα υλικά σώματα· διότι
από τη φύση τους δεν έχουν σωματικό σχήμα ούτε τρεις διαστάσεις, δηλαδή μήκος,
πλάτος και βάθος, αλλά η περιγραπτότητά
τους συνίσταται στο ότι είναι νοερά παρόντες και ενεργούν όπου διαταχθούν από
τον Θεό, χωρίς να μπορούν να βρίσκονται και να ενεργούν ταυτόχρονα εδώ και
αλλού, καθώς δεν διαθέτουν την πανταχού παρουσία που αποτελεί ιδιότητα του
Θεού.
Εάν
οι άγγελοι είναι ίσοι ως προς την ουσία τους ή διαφέρουν μεταξύ τους ως προς
αυτήν, δεν το γνωρίζουμε.Οι άγγελοι,
όμως, διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τον φωτισμό που δέχονται από τον Θεό και ως
προς τη θέση τους στην αγγελική ιεραρχία. Είτε η θέση τους καθορίζεται
ανάλογα με τον βαθμό του φωτισμού τους, είτε μετέχουν στον θείο φωτισμό ανάλογα
με τη θέση τους, φωτίζουν ο ένας τον
άλλον λόγω της υπεροχής της τάξης ή της φύσης τους, χωρίς να διευκρινίζεται
οριστικά ποια από τις δύο σχέσεις προηγείται. Είναι, όμως, φανερό ότι οι ανώτεροι άγγελοι, εκείνοι δηλαδή που
κατέχουν υψηλότερη θέση στην αγγελική ιεραρχία, μεταδίδουν στους κατώτερους
τόσο τον φωτισμό που λαμβάνουν από τον Θεό, όσο και τη γνώση, καθιστώντας τους
μετόχους αυτών των θείων δωρεών[[Η διάκριση αγγελικών βαθμίδων και η
μετάδοση του φωτισμού και της γνώσης παρουσιάζουν ισχυρή συνάφεια κυρίως με την
εκκλησιαστική παράδοση περί ουράνιας ιεραρχίας, ιδιαίτερα με το έργο «Περὶ τῆς
οὐρανίας
ἱεραρχίας»
του Διονυσίου Αρεοπαγίτου]].
Οι
άγγελοι είναι ισχυροί και έτοιμοι να
εκπληρώσουν το θέλημα του Θεού [Ψαλμ. 102,20–21 : «Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ, δυνατοὶ ἰσχύϊ ποιοῦντες τὸν λόγον αὐτοῦ τοῦ ἀκοῦσαι τῆς φωνῆς τῶν λόγων αὐτοῦ. Εὐλογεῖτε τὸν Κύριον, πᾶσαι αἱ δυνάμεις αὐτοῦ, λειτουργοὶ αὐτοῦ ποιοῦντες τὸ θέλημα αὐτοῦ (:Ευλογείτε και δοξολογείτε τον
Κύριο όλοι οι άγγελοί Του, οι δυνατοί και κραταιοί, που εκτελείτε κάθε λόγο του
προστάγματός Του και ακούτε πρόθυμα τη φωνή Του και τα παραγγέλματά Του. Ευλογείτε τον Κύριο όλες οι στρατιές των
ουράνιων δυνάμεών Του, οι λειτουργοί και οι διάκονοί Του, όλοι όσοι κάνετε το
θέλημά Του)»] και, χάρη στην ταχύτητα της φύσης τους,
βρίσκονται αμέσως σε οποιονδήποτε τόπο προστάξει η θεία νεύση, χωρίς αυτό
να σημαίνει ότι βρίσκονται παντού ταυτόχρονα.
Φυλάσσουν τις περιοχές της γης
και έχουν την εποπτεία εθνών και τόπων, όπως τους έχει αναθέσει ο Δημιουργός,
ασκώντας την αποστολή που Εκείνος τους όρισε, ενώ φροντίζουν για τις ανθρώπινες
υποθέσεις και μας βοηθούν [Εβρ. 1,14 : «Οὐχὶ πάντες εἰσὶ λειτουργικὰ πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν; (:Δεν
είναι όλοι οι άγγελοι υπηρετικά πνεύματα, που ενεργούν όχι από δική τους
πρωτοβουλία, αλλά αποστέλλονται από τον Θεό για να υπηρετούν εκείνους που
πρόκειται να κληρονομήσουν την αιώνια ζωή;)»]. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, είναι βέβαιο ότι οι άγγελοι,
σύμφωνα με το θείο θέλημα και την προσταγή, είναι ανώτεροι από εμάς ως προς την ιδιαίτερη φύση και τις δυνατότητές
τους και βρίσκονται πάντοτε κοντά στον Θεό, διατηρώντας αδιάκοπη σχέση μαζί
Του.
Οι άγγελοι ήταν δύσκολο να στραφούν προς το
κακό, χωρίς, όμως, να είναι εντελώς αμετακίνητοι, αφού ως κτιστές και
αυτεξούσιες υπάρξεις είχαν τη δυνατότητα μεταβολής της βούλησής τους. Τώρα, όμως,
είναι πλέον αμετακίνητοι από το αγαθό, όχι από τη φύση τους, αλλά κατά χάρη και
χάρη στη διαρκή προσήλωσή τους στον μόνο Αγαθό, δηλαδή στον Θεό. Οι άγγελοι
βλέπουν τον Θεό στον βαθμό που τους
είναι δυνατό [Ματθ. 18,10 : «Ὁρᾶτε μὴ καταφρονήσητε ἑνὸς τῶν μικρῶν τούτων· λέγω γὰρ ὑμῖν ὅτι οἱ ἄγγελοι αὐτῶν ἐν οὐρανοῖς διὰ παντὸς βλέπουσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς (:Προσέχετε
να μην περιφρονήσετε ούτε έναν απ’ τους μικρούς αυτούς˙ διότι σας λέω ότι οι
φύλακές τους άγγελοι είναι από εκείνους
που έχουν πολλή παρρησία στον Θεό· διότι είναι από εκείνους που στον ουρανό
αποτελούν το άμεσο περιβάλλον και βλέπουν πάντοτε το πρόσωπο του Πατέρα μου,
που είναι στους ουρανούς)»],
σύμφωνα με τις δυνατότητες της κτιστής
και νοερής φύσης τους, και έχουν αυτήν την θέα ως πνευματική τροφή τους, δηλαδή
ως πηγή πνευματικής ζωής και πληρότητας.
Οι άγγελοι είναι ανώτεροι από
εμάς ως ασώματες υπάρξεις και απαλλαγμένοι από κάθε σωματικό πάθος, δηλαδή
από τις καταστάσεις και τις επιδράσεις που συνδέονται με την υλική φύση του
σώματος. Δεν είναι, ωστόσο, απολύτως
απαθείς, επειδή παραμένουν κτιστές υπάρξεις, αφού μόνο το θείο είναι απόλυτα
απαθές. Οι άγγελοι μετασχηματίζονται
σε όποια μορφή προστάξει ο Δεσπότης Θεός, χωρίς να μεταβάλλεται η ασώματη φύση
τους, και έτσι εμφανίζονται στους ανθρώπους, με τρόπο που μπορούν να τους
αντιληφθούν, και τους αποκαλύπτουν τα
θεία μυστήρια, δηλαδή όσα ο Θεός επιθυμεί να τους φανερώσει.
Οι άγγελοι διαμένουν στον ουρανό και έχουν ένα ενιαίο έργο: να υμνούν
τον Θεό με αδιάκοπη δοξολογία και να υπηρετούν το θείο θέλημά Του,
εκπληρώνοντας τις αποστολές που τους αναθέτει. Όπως λέει ο αγιότατος,
ιερότατος και θεολογικότατος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης [Διονυσίου Ἀρεοπαγίτου, Περὶ τῆς οὐρανίας
ἱεραρχίας, ΣΤ΄, 2, PG
3, 200C–D. ]: «Πᾶσα ἡ θεολογία, ἤγουν ἡ θεία Γραφή, τὰς οὐρανίους οὐσίας ἐννέα κέκληκε (:Ολόκληρη η θεολογία, δηλαδή η Αγία Γραφή,
έχει ονομάσει εννέα τις ουράνιες ουσίες)»,
εννοώντας τις εννέα διακριτές αγγελικές τάξεις. Αυτές ο θείος ιερουργός τις
κατανέμει σε τρεις τριαδικές διατάξεις,
καθεμία από τις οποίες περιλαμβάνει τρεις τάξεις. «Καὶ
πρώτην μὲν εἶναι (:Και πρώτη)», λέει, «τὴν
περὶ Θεὸν οὖσαν ἀεὶ καὶ προσεχῶς καὶ ἀμέσως ἡνῶσθαι παραδεδομένην, τὴν τῶν ἑξαπτερύγων Σεραφὶμ καὶ τῶν πολυομμάτων Χερουβὶμ καὶ τῶν ἁγιωτάτων Θρόνων, δευτέραν δὲ τὴν τῶν Κυριοτήτων καὶ τῶν Δυνάμεων καὶ τῶν Ἐξουσιῶν, τρίτην δὲ καὶ τελευταίαν τὴν τῶν Ἀρχῶν καὶ Ἀρχαγγέλων καὶ Ἀγγέλων (:είναι η τριάδα που βρίσκεται πάντοτε κοντά
στον Θεό και για την οποία έχει παραδοθεί ότι είναι στενά και άμεσα ενωμένη
μαζί Του, χωρίς τη μεσολάβηση άλλης αγγελικής τάξης. Σε αυτήν ανήκουν τα
εξαπτέρυγα Σεραφίμ [ βλ. Ησ. 6,2 : «Καὶ Σεραφὶμ εἱστήκεισαν κύκλῳ αὐτοῦ, ἓξ πτέρυγες τῷ ἑνὶ καὶ ἓξ πτέρυγες τῷ ἑνί, καὶ ταῖς μὲν δυσὶ κατεκάλυπτον τὸ πρόσωπον, ταῖς δὲ δυσὶ κατεκάλυπτον τοὺς πόδας καὶ ταῖς δυσὶν ἐπέταντο (: Γύρω από τον ένδοξο, αυτόν,
θρόνο στέκονταν οι αγγελικές δυνάμεις των Σεραφίμ· όλα τους είχαν από έξι
φτερά, το κάθε ένα ξεχωριστά είχε έξι φτερά· και με τα δύο φτερά σκέπαζαν
τελείως το πρόσωπό τους, με τα άλλα δύο σκέπαζαν τα πόδια τους και με τα άλλα
δύο πετούσαν)»],
τα πολυόμματα Χερουβείμ [
πρβ. Ιεζ. 10,12 : «Καὶ
οἱ νῶτοι αὐτῶν καὶ αἱ χεῖρες αὐτῶν καὶ αἱ πτέρυγες αὐτῶν καὶ οἱ τροχοὶ πλήρεις ὀφθαλμῶν κυκλόθεν τοῖς τέσσαρσι τροχοῖς αὐτῶν (:Τα Χερουβείμ είχαν μάτια και στα
νώτα τους και στα χέρια τους και στα φτερά τους. Αλλά και οι τροχοί ολόγυρά
τους, και οι τέσσερις τροχοί, ήταν γεμάτοι με μάτια)»] και οι αγιότατοι Θρόνοι. Δεύτερη είναι η τριάδα των Κυριοτήτων, των
Δυνάμεων και των Εξουσιών [Κολ. 1,16 : «Ὃτι
ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε θρόνοι εἴτε κυριότητες εἴτε ἀρχαὶ εἴτε ἐξουσίαι· τὰ πάντα δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται (:Ο Υιός του Θεού γεννήθηκε πριν να δημιουργηθεί ο
κόσμος· διότι διαμέσου Αυτού δημιουργήθηκαν όλα, όσα δηλαδή υπάρχουν στους
ουρανούς και όσα είναι πάνω στη γη˙ εκείνα που φαίνονται με τα σωματικά μας
μάτια και εκείνα που δεν φαίνονται και είναι αόρατα˙ είτε τα αόρατα αυτά είναι
οι Θρόνοι, είτε οι Κυριότητες, είτε οι Αρχές, είτε οι Εξουσίες. Όλα γενικώς τα
ουράνια τάγματα των αγγέλων διαμέσου Αυτού και γι’ Αυτόν έχουν δημιουργηθεί.
Απ’ Αυτόν πήραν την ύπαρξη και μέσω Αυτού θα τελειοποιηθούν)» και Εφ. 1,21 : «Ὑπεράνω
πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι (:Τον έβαλε να καθίσει πολύ υψηλότερα από τα
αγγελικά τάγματα, πιο πάνω από κάθε αρχή
και εξουσία και δύναμη και κυριότητα, και από κάθε όνομα τιμημένο που υπάρχει
όχι μόνο στον αιώνα αυτόν, αλλά και στον μέλλοντα)»],
ενώ τρίτη και τελευταία είναι η τριάδα
των Αρχών, των Αρχαγγέλων και των Αγγέλων)»
[
βλ. Α΄ Θεσ. 4,16 : «Ὃτι αὐτὸς ὁ Κύριος ἐν κελεύσματι, ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου καὶ ἐν σάλπιγγι Θεοῦ καταβήσεται ἀπ' οὐρανοῦ, καὶ οἱ νεκροὶ ἐν Χριστῷ ἀναστήσονται πρῶτον (:Κι αυτό θα συμβεί, διότι ο Ίδιος ο Κύριος με
πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου και με σάλπιγγα Θεού θα κατεβεί από τον ουρανό,
και οι νεκροί που είχαν πεθάνει πιστοί στο Χριστό θα αναστηθούν πρώτοι)»].
Μερικοί, λοιπόν, υποστηρίζουν ότι οι άγγελοι
δημιουργήθηκαν πριν από κάθε άλλη κτίση, ως τα πρώτα δημιουργήματα του Θεού,
όπως λέει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Πρῶτον
μὲν ἐννοεῖ τὰς ἀγγελικὰς δυνάμεις καὶ οὐρανίους· καὶ τὸ ἐννόημα ἔργον ἦν, Λόγῳ συμπληρούμενον, καὶ Πνεύματι τελειούμενον (:Πρώτα ο Θεός συλλαμβάνει στον νου Του τις
αγγελικές και ουράνιες δυνάμεις και η σκέψη Του γίνεται αμέσως έργο)» [Γρηγορίου
τοῦ Θεολόγου, Λόγος
ΛΗ΄, Εἰς τὰ
Θεοφάνια, εἴτουν Γενέθλια τοῦ Σωτῆρος,
9, PG 36, 320D–321A], χωρίς να μεσολαβεί
χρονική καθυστέρηση ανάμεσα στη θεία βούληση και στη δημιουργική της
πραγματοποίηση.
Άλλοι, όμως, υποστηρίζουν ότι οι άγγελοι δημιουργήθηκαν μετά τη
δημιουργία του πρώτου ουρανού [Γεν. 1,1 : «Ἐν
ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν (:Στην αρχή του χρόνου και της υλικής
δημιουργίας ο παντοδύναμος Τριαδικός Θεός δημιούργησε από το μηδέν το υλικό
σύμπαν, τον απέραντο χώρο και την αρχέγονη ύλη, τον ουρανό και τη γη.
Δημιούργησε τον ορατό αυτόν κόσμο, τον έθεσε σε κίνηση και καθόρισε νόμους για
την εξέλιξή του)»], θεωρώντας
επομένως ότι είχε προηγηθεί η δημιουργία του ουρανού και ακολούθησε η
δημιουργία των αγγελικών δυνάμεων. Όλοι,
όμως, συμφωνούν ότι οι άγγελοι δημιουργήθηκαν πριν από την πλάση του ανθρώπου
[Γεν. 1,26 : «Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾿ ὁμοίωσιν, καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς»], ανεξάρτητα από
τη διαφορετική τους άποψη για το αν προηγήθηκαν ή ακολούθησαν τη δημιουργία του
πρώτου ουρανού.
Εγώ,
όμως, συντάσσομαι και συμφωνώ με τον
άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, υιοθετώντας την άποψή του ότι οι αγγελικές δυνάμεις
δημιουργήθηκαν πρώτες. Διότι έπρεπε πρώτα να δημιουργηθεί η νοερή ουσία, δηλαδή
ο κόσμος των αγγελικών δυνάμεων, έπειτα η αισθητή, δηλαδή ο υλικός κόσμος, και
τότε να δημιουργηθεί ο άνθρωπος από τις δύο, ως ενιαία ύπαρξη που συνδυάζει τη
νοερή ψυχή και το αισθητό σώμα [Γεν. 1,27 : «Καὶ
ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς (:Και ο Θεός δημιούργησε και διέπλασε τον
άνθρωπο με ψυχή λογική και αθάνατη, με ελεύθερη βούληση, με ικανότητα γνωστική
και δημιουργική και εξουσία πάνω σε όλο τον ορατό κόσμο· δημιούργησε εξ αρχής
ένα ανδρόγυνο, έναν άνδρα και μία γυναίκα)»].
Όσοι, όμως, υποστηρίζουν ότι οι άγγελοι είναι
δημιουργοί οποιασδήποτε ουσίας, αποδίδοντάς τους δημιουργική δύναμη που ανήκει
αποκλειστικά στον Θεό, αυτοί είναι το στόμα του πατέρα τους, του Διαβόλου,
δηλαδή εκφραστές της πλάνης του [Ιω. 8,44 : «Ὑμεῖς
ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν. ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἕστηκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ· ὅταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, ὅτι ψεύστης ἐστὶ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ (:Εσείς, που καυχιέστε ότι είστε
παιδιά του Θεού, έχετε πατέρα τον διάβολο. Απ’ αυτόν κατάγεστε και τον δικό του
χαρακτήρα και τα ιδιώματα κληρονομήσατε. Κι όσα αμαρτωλά και φονικά επιθυμεί ο
πατέρας σας αυτός, αυτά και σεις θέλετε και είστε αποφασισμένοι να κάνετε.
Εκείνος που από την αρχή της δημιουργίας του ανθρώπου ήταν φονιάς του ανθρώπου˙
και με το ψέμα του παρέσυρε τον άνθρωπο στην αμαρτία και τον θάνατο. Και δεν
μπορεί να σταθεί στην αλήθεια, διότι δεν υπάρχει μέσα του κανένας πόθος για την
αλήθεια και καμία διάθεση να πει κάποτε την αλήθεια. Όταν λέει το ψέμα, το
βγάζει από μέσα του. Λέει ψέματα, διότι είναι ψεύτης και πατέρας του ψεύδους, ο
πρώτος επινοητής και ο κύριος υποβολέας του)»]· διότι οι άγγελοι,
αφού είναι οι ίδιοι δημιουργήματα, δεν μπορούν να είναι δημιουργοί άλλων
ουσιών.
Δημιουργός των πάντων είναι ο Θεός, που
προνοεί γι' αυτά μεριμνώντας για κάθε δημιούργημά Του και τα συγκρατεί
διατηρώντας τα στην ύπαρξη [Κολ. 1,16–17 : «Ὃτι ἐν
αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε θρόνοι εἴτε κυριότητες εἴτε ἀρχαὶ εἴτε ἐξουσίαι· τὰ πάντα δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συνέστηκε (:διότι
διαμέσου Αυτού δημιουργήθηκαν όλα, όσα δηλαδή υπάρχουν στους ουρανούς και όσα
είναι πάνω στη γη˙ εκείνα που φαίνονται με τα σωματικά μας μάτια και εκείνα που
δεν φαίνονται και είναι αόρατα˙ είτε τα αόρατα αυτά είναι οι Θρόνοι, είτε οι Κυριότητες,
είτε οι Αρχές, είτε οι Εξουσίες. Όλα γενικώς τα ουράνια τάγματα των αγγέλων
διαμέσου Αυτού και γι’ Αυτόν έχουν δημιουργηθεί. Απ’ Αυτόν πήραν την ύπαρξη και
μέσω Αυτού θα τελειοποιηθούν. Κι Αυτός υπάρχει πριν απ’ όλα, και όλα από Αυτόν
συγκρατούνται και διατηρούνται στην ύπαρξη και κυβερνώνται)»]. Αυτός είναι ο μόνος άκτιστος, που υμνείται και δοξάζεται ως Πατέρας,
Υιός και Άγιο Πνεύμα, ο ένας Τριαδικός Θεός.
ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,
μετάφραση και επιμέλεια κειμένου:
Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος
ΠΗΓΕΣ
·
Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Ἔκδοσις
ἀκριβὴς
τῆς Ὀρθοδόξου
Πίστεως, «Περὶ ἀγγέλων», βιβλίο Β΄, κεφ. Γ’ 3 (17), PG 94, 865–873.
·
BiblIndex – Ioannes Damascenus, Expositio fidei, PG
94.
·
http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/tools/liddell-scott/index.html
·
Π.
Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη
ερμηνεία (απόδοση στην κοινή
νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη,
Αθήνα 2014.
·
Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και
ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση
τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.
·
Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους
εβδομήκοντα,
Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις
αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.
·
Η Παλαιά Διαθήκη μετά Συντόμου
Ερμηνείας,
Παναγιώτης Τρεμπέλας, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ», Αθήνα, 1985.
·
Η Παλαιά Διαθήκη με
σύντομη ερμηνεία, Τόμοι Α΄και Β΄, Αδελφότης Θεολόγων «Ο Σωτήρ»[συγγραφείς της
ερμηνείας: Τρεμπέλας Παναγιώτης, Παπαδημητρίου Ηρακλής, Βασιλειάδης Νικόλαος,
Ψαλτάκης Γεώργιος – Απόδοση της ερμηνείας στη Νεοελληνική: Δομουχτσής Μάριος],
Αθήνα 2024, έκδοσις τρίτη.
·
Π. Τρεμπέλα, Το Ψαλτήριον με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τρίτη, Αθήνα
2016.
