Τι απέγινε το σώμα του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης;

Τι απέγινε το σώμα του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης;

Οι μαρτυρίες και το μυστήριο της ταφής του

«Ο Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης μαρτύρησε την Κυριακή 28 Αυγούστου 1922 με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 10 Σεπτεμβρίου 1922 με το σημερινό Γρηγοριανό ημερολόγιο.»

 

Και μια σημαντική λεπτομέρεια: 27 Αυγούστου 1922 παλαιού ημερολογίου = 9 Σεπτεμβρίου 1922 νέου ημερολογίου. 

Εκείνη είναι η ημέρα που συνδέεται με την είσοδο του τουρκικού στρατού στη Σμύρνη και με τα γεγονότα που οδήγησαν στη σύλληψη του Χρυσοστόμου, η καλύτερα τεκμηριωμένη ημέρα του ίδιου του μαρτυρίου είναι η επομένη, 28 Αυγούστου / 10 Σεπτεμβρίου.

Η τύχη του σώματος του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου Σμύρνης, μετά το μαρτυρικό του τέλος τον Αύγουστο του 1922, παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο συγκλονιστικά και λιγότερο φωτισμένα κεφάλαια της Μικρασιατικής Καταστροφής. Τα λείψανά του δεν έχουν ποτέ επισήμως εντοπιστεί ή ταυτοποιηθεί. Ωστόσο, υπάρχουν μαρτυρίες που μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε μια αρκετά συγκεκριμένη εικόνα για το τι πιθανόν συνέβη. 

Η σημαντικότερη μαρτυρία προέρχεται από τον Δημήτριο Μπεζεριάνο, Έλληνα στρατιώτη που βρέθηκε αιχμάλωτος στη Σμύρνη. Σύμφωνα με την αφήγηση που διέσωσε ο Χρυσόστομος Χατζησταύρου, στενός συνεργάτης του Μητροπολίτη και μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Αθηνών, ο Μπεζεριάνος είδε το σώμα ενός κληρικού να σύρεται δεμένο από τα πόδια πίσω από όχημα και αναγνώρισε σε αυτό τον Χρυσόστομο, τον οποίο γνώριζε προσωπικά. 

Κατά την ίδια μαρτυρία, ο Μπεζεριάνος μαζί με άλλους Έλληνες αιχμαλώτους διατάχθηκε αργότερα να μεταφέρει και να θάψει το σώμα. Το σημείο που αναφέρεται είναι ιδιαίτερα συγκεκριμένο, το Στάδιο του Απόλλωνα Σμύρνης, στην περιοχή του Αγίου Τρύφωνα. Ο Χατζησταύρου μάλιστα διευκρινίζει ότι επρόκειτο για το γήπεδο του Απόλλωνα και όχι του Πανιωνίου. 

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο Μπεζεριάνος, όταν κατόρθωσε να φθάσει στην Ελλάδα, φέρεται να κατέθεσε ενόρκως ενώπιον επίσημης Επιτροπής για την εξακρίβωση των τουρκικών ωμοτήτων. Η αναφορά αυτή προσδίδει στη μαρτυρία μεγαλύτερο ιστορικό βάρος, αν και το πρωτότυπο πρακτικό της κατάθεσης δεν έχει, μέχρι σήμερα, εντοπιστεί εύκολα στη δημοσιευμένη βιβλιογραφία. 

Υπάρχει ακόμη μια συγκλονιστική λεπτομέρεια. Σύμφωνα με τον Χατζησταύρου, πάνω στο σώμα του Μητροπολίτη υπήρχε μικρός χρυσός σταυρός με αλυσίδα. Οι αιχμάλωτοι φέρεται να τον άφησαν επίτηδες πάνω του, με την ελπίδα ότι, αν κάποτε γινόταν εκταφή, θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως στοιχείο αναγνώρισης. 

Την πληροφορία ότι ο Χρυσόστομος θάφτηκε στην περιοχή του σταδίου του Απόλλωνα φέρεται επίσης να επιβεβαίωνε και ο Αρχιμανδρίτης Κύριλλος Ψύλλας, πρωτοσύγκελλος της Μητροπόλεως Εφέσου. Η σχετική μαρτυρία έχει καταγραφεί σε εκκλησιαστική και ιστορική βιβλιογραφία του 20ού αιώνα. 

Υπάρχουν όμως και άλλες μαρτυρίες που δείχνουν πόσο χαοτικές ήταν οι τελευταίες ώρες. Ο Ρώσος γενικός πρόξενος Andrei Kalmykov, ο οποίος βρέθηκε πολύ κοντά στα γεγονότα, ανέφερε ότι μετά τον βασανισμό του Χρυσοστόμου είδε να σκάβεται τάφος σε τουρκικό νεκροταφείο κοντά στο Ική Τσεσμελίκ. Δεν ισχυρίστηκε όμως ότι είδε τον Μητροπολίτη να θάβεται εκεί. 

Ο ακαδημαϊκός Γεώργιος Μυλωνάς κατέγραψε επίσης μαρτυρία Τουρκοκρητικού που ισχυρίστηκε ότι είχε συμμετάσχει στο μαρτύριο του Χρυσοστόμου και ότι κανείς δεν γνώριζε πού τελικά είχε ριχτεί το κατακρεουργημένο σώμα του. 

Παρά τις διαφορετικές εκδοχές, η μαρτυρία που οδηγεί στο Στάδιο του Απόλλωνα παραμένει η πιο συγκεκριμένη, επειδή προέρχεται από κατονομαζόμενο μάρτυρα που φέρεται να συμμετείχε ο ίδιος στην ταφή. 

Το παλιό στάδιο βρισκόταν στη συνοικία του Αγίου Τρύφωνα, κοντά στην Μπέλλα Βίστα. Η θέση του έχει ταυτιστεί στη σημερινή Σμύρνη, στην περιοχή του Kültürpark, κοντά στη διασταύρωση των οδών Dr. Mustafa Enver Bey Cd. και 1394 Sokak. 

Σήμερα στο σημείο δεν υπάρχει κανένα εμφανές ίχνος του παλιού σταδίου ούτε, φυσικά, κάποιος αναγνωρισμένος τάφος. Τα λείψανα του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης δεν έχουν βρεθεί ή ταυτοποιηθεί επισήμως.

Έτσι το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Αν όμως η μαρτυρία του Μπεζεριάνου είναι ακριβής, τότε είναι πιθανόν κάπου κάτω από τη σημερινή πόλη, στην περιοχή του παλιού σταδίου του Απόλλωνα, να βρίσκεται ακόμη ο τόπος όπου ενταφιάστηκε ο τελευταίος Μητροπολίτης της ελληνικής Σμύρνης. 

Πηγές:

Χρυσόστομος Χατζησταύρου, μαρτυρίες για τον Χρυσόστομο Σμύρνης · Τιμητικός τόμος επί τω Ιωβηλαίω του Μητροπολίτου Φιλίππων–Νεαπόλεως–Θάσου Χρυσοστόμου, 1960 · Πρακτικά Ακαδημίας Αθηνών, τ. 57, 1982 · μαρτυρίες Alexander MacLachlan / Andrei Kalmykov · ιστορικά αρχεία και αεροφωτογραφίες της Σμύρνης του 1917 · «Σμύρνη – Περιηγητικός Οδηγός 1922», Γ. Πουλημένος – Μ. Μαστροσταμάτη.